Brama Chełmińska
LokalizacjaStare Miasto, plac Teatralny
200 m na płn. od Rynku Staromiejskiego
nie istnieje
istniała w okresie od przełomu XIII/XIV wieku do 1889 roku
istniała w okresie od przełomu XIII/XIV wieku do 1889 roku
Bramę Chełmińską zbudowano w 2. poł. XIII w. u wylotu ul. Chełmińskiej, wzmacniając obronę wjazdu do Starego Miasta Torunia od strony północnej. Była jedną z 13 (lub 14) bram miejskich średniowiecznego Torunia. Reprezentowała typ wysokiej baszty wieżowej i była najwyższą bramą średniowiecznego Torunia (wys. 21 m., szer. 8 m), przewyższającą okoliczne 3-piętrowe kamienice.
Na dwóch dolnych piętrach bramy były po trzy otwory strzelnicze dla armat małokalibrowych. Na górnych kondygnacjach były tylko po dwa takie otwory. W bocznych ścianach bramy były otwory szczelinowe, przez które prowadzono ogień kurtynowy. Brama przykryta była czterospadowym dachem łamanym.
W przeciwieństwie do większości innych ta nie posiadała najpewniej brony - elementu obronnego w formie zbrojonej kratownicy.
Na dwóch dolnych piętrach bramy były po trzy otwory strzelnicze dla armat małokalibrowych. Na górnych kondygnacjach były tylko po dwa takie otwory. W bocznych ścianach bramy były otwory szczelinowe, przez które prowadzono ogień kurtynowy. Brama przykryta była czterospadowym dachem łamanym.
W przeciwieństwie do większości innych ta nie posiadała najpewniej brony - elementu obronnego w formie zbrojonej kratownicy.
Przed Bramą już od XIII w. rozwijało się Przedmieście Chełmińskie - z czasem największa i najludniejsza dzielnica średniowiecznego i przedrozbiorowego Torunia.
Przed Bramą zbudowano w 1449 r. Barbakan Chełmiński, będący szczególną formą obrony północnej części murów miejskich.
W 1704 r. na południowej elewacji Bramy umieszczono z polecenia Rady toruńskiej wertykalny zegar słoneczny.
Około 1883 r. została przebudowana na mieszkania; wtedy też wybito w elewacji południowej po 3 rzędy okien na każdym piętrze.
Przed Bramą zbudowano w 1449 r. Barbakan Chełmiński, będący szczególną formą obrony północnej części murów miejskich.
W 1704 r. na południowej elewacji Bramy umieszczono z polecenia Rady toruńskiej wertykalny zegar słoneczny.
Około 1883 r. została przebudowana na mieszkania; wtedy też wybito w elewacji południowej po 3 rzędy okien na każdym piętrze.
Brama Chełmińska niejednokrotnie była świadkiem uroczystych wjazdów królów polskich odwiedzających Toruń. Wprawdzie najcześciej królowie - licznie wizytujący Toruń - wkraczali doń przez Bramę Żeglarską, ale jednak w przypadku np. Zygmunta III i Władysława IV to przy Bramie Chełmińskiej uroczyście ich witano i rozpoczynano oficjalnie pobyt.
► Zobacz: Toruń - Miasto Królewskie
Jednocześnie Brama Chełmińska odegrała dużą rolę w historii wojennej Torunia i momentach konfliktów wojennych dotyczących Torunia bezpośrednio. Oto w 1629 r., w czasie pierwszego szwedzkiego oblężenia Torunia atakujący przypuścili główne uderzenie w celu zdobycia Bramy Chełmińskiej i wejścia do miasta; toczyły się tu ciężkie walki, a jedynym ich sukcesem było zdobycie Barbakanu Chełmińskiego; skuteczną obroną Torunia kierowali królewski pułkownik Gerard Denhoff oraz burmistrz Jan Preuss. Jednak później, w czasie "potopu" szwedzkiego Toruń skapitulował i 5 grudnia 1655 r. przez Bramę Chełmińską odbył się uroczysty wjazd Szwedów do Torunia. Korowód otwierał oddział wojskowy, po którym paradował król Karol X Gustaw z księciem Adolfem Janem. Ta szwedzka okupacja zakończyła się zdobyciem Torunia przez wojska polskie i garnizon szwedzki wymaszerował z Torunia przez tę samą Bramę Chełmińską w kierunku Malborka 30 grudnia 1658 r.
Również gdy Szwedzi po raz trzeci pojawili się w Toruniu, i po raz drugi go zdobyli, tym razem w 1703 r., wkroczyli do miasta 14 października o godz. 6 rano przez Bramę Chełmińską.
Symbolicznym i pięknym aktem wierności Torunia królowi polskiemu był natomiast opór, jaki Toruń stawił próbującemu wkroczyć do miasta regimentowi pruskiemu zajmującemu tereny w ramach II rozbioru Rzeczypospolitej w 1793 r. Oto Rada miejska Torunia odmówiła Prusakom zgody na wpuszczenie do miasta i zamknęła wszystkie bramy miejskie nie dając się dobrowolnie zająć. Prusacy przystąpili więc do wyrąbywania siekierami Bramy Chełmińskiej i o godz. 13. tędy armia pruska wkroczyła do miasta na 127 lat, kończąc tym samym epokę przedrozbiorową. W międzyczasie w 1812 r. wjechał tędy do Torunia - jako tryumfator nad Prusakami - cesarz Napoleon Bonaparte, ale już 10 miesięcy później przez Bramę Chełmińską napoleońskie zdziesiątkowane oddziały opuszczały Toruń kapitulując przed Rosjanami.
► Zobacz: Toruń w konfliktach wojennych. Historia wojenna Torunia
► Zobacz: Toruń - Miasto Królewskie
Jednocześnie Brama Chełmińska odegrała dużą rolę w historii wojennej Torunia i momentach konfliktów wojennych dotyczących Torunia bezpośrednio. Oto w 1629 r., w czasie pierwszego szwedzkiego oblężenia Torunia atakujący przypuścili główne uderzenie w celu zdobycia Bramy Chełmińskiej i wejścia do miasta; toczyły się tu ciężkie walki, a jedynym ich sukcesem było zdobycie Barbakanu Chełmińskiego; skuteczną obroną Torunia kierowali królewski pułkownik Gerard Denhoff oraz burmistrz Jan Preuss. Jednak później, w czasie "potopu" szwedzkiego Toruń skapitulował i 5 grudnia 1655 r. przez Bramę Chełmińską odbył się uroczysty wjazd Szwedów do Torunia. Korowód otwierał oddział wojskowy, po którym paradował król Karol X Gustaw z księciem Adolfem Janem. Ta szwedzka okupacja zakończyła się zdobyciem Torunia przez wojska polskie i garnizon szwedzki wymaszerował z Torunia przez tę samą Bramę Chełmińską w kierunku Malborka 30 grudnia 1658 r.
Również gdy Szwedzi po raz trzeci pojawili się w Toruniu, i po raz drugi go zdobyli, tym razem w 1703 r., wkroczyli do miasta 14 października o godz. 6 rano przez Bramę Chełmińską.
Symbolicznym i pięknym aktem wierności Torunia królowi polskiemu był natomiast opór, jaki Toruń stawił próbującemu wkroczyć do miasta regimentowi pruskiemu zajmującemu tereny w ramach II rozbioru Rzeczypospolitej w 1793 r. Oto Rada miejska Torunia odmówiła Prusakom zgody na wpuszczenie do miasta i zamknęła wszystkie bramy miejskie nie dając się dobrowolnie zająć. Prusacy przystąpili więc do wyrąbywania siekierami Bramy Chełmińskiej i o godz. 13. tędy armia pruska wkroczyła do miasta na 127 lat, kończąc tym samym epokę przedrozbiorową. W międzyczasie w 1812 r. wjechał tędy do Torunia - jako tryumfator nad Prusakami - cesarz Napoleon Bonaparte, ale już 10 miesięcy później przez Bramę Chełmińską napoleońskie zdziesiątkowane oddziały opuszczały Toruń kapitulując przed Rosjanami.
► Zobacz: Toruń w konfliktach wojennych. Historia wojenna Torunia
Zburzenie Bramy było niezwykle krzywdzące dla obrazu Starego Miasta. Była ona bowiem wyjątkowo harmonijnym zamknięciem architektonicznym ulicy Chełmińskiej, tworzącym obraz podobny do okolic Bramy Floriańskiej w Krakowie (z tej przyczyny rozbiórka budziła niezadowolenie i bezskuteczny sprzeciw wielu mieszkańców Torunia).
Darzona była dużym sentymentem przez świadomych mieszkańców ówczesnego Torunia, m.in. ze względu na umieszczoną na jej szczycie pamiątkową chorągiewkę metalową przedstawiającą legendarnego kucharza Jordana, który przyczynił się do zdobycia zamku krzyżackiego przez mieszczan Starego Miasta Torunia w 1454 r. Dziś chorągiewka eksponowana jest w Ratuszu Staromiejskim.
