Żuławski dom podcieniowy ze Stalewa
Muzeum Etnograficzne w Toruniu w 2026 r. otrzymało państwowe dofinansowanie w wysokości 338 tys. 300 zł na zakup historycznego żuławskiego domu w Stalewie na Żuławach (20 km na wsch. od Malborka) i jego przeniesienie. Ten budynek z połowy XVIII w. zostanie translokowany do Olenderskiego Parku Etnograficznego w podtoruńskiej Wielkiej Nieszawce zapoczątkowując tym sektor żuławski tegoż muzeum.
Zabytkowy dom w Stalewie od dekady stał jako opuszczony pustostan i niszczał. Nie doczekał się ratunku na miejscu, w swojej oryginalnej przestrzeni i kontekście. Muzeum Etnograficzne w Toruniu, zajmujące się również badaniem osadnictwa holenderskiego (olenderskiego) na terenie Polski, w tym na Żuławach, w Dolinie Dolnej Wisły i w dolinie Wisły toruńskiej, podjęło decyzję o zakupie i przeniesieniu niszczejącego domu podcieniowego ze Stalewa.
Niestety przenosiny jakiegokolwiek zabytku do nowego miejsca powodują pewną utratę jego wartości i tożsamości. Zabytek zostaje wyrwany z kontekstu i osadzony w nowym miejscu. Z drugiej jednak strony działanie to ratuje obiekt, a swoistą rekompensatą opuszczenia swej „ojczyzny” jest ulokowanie go w miejscu, które ma tę ojczyznę udawać. Olenderski Park Etnograficzny bowiem po pierwsze chroni tego rodzaju zabytki, a po drugie sam został utworzony w miejscowości (Wielkiej Nieszawce), która podobnie jak żuławskie Stalewo związana jest z osadnictwem menonickim, holenderskim (olenderskim). Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce poświęcony jest kulturze i osadnictwu, które w dolinie Wisły toruńskiej, w Dolinie Dolnej Wisły i na Żuławach rozwijało się od XVI w. Menonici, olendrzy przybywali tu wtedy jako uciekinierzy przed prześladowaniami religijnymi z Niderlandów i Fryzji; ze względu na holenderskie pochodzenie nazywano ich olandami, olendrami. W swoim nowym miejscu zajmowali się uzdatnianiem dla rolnictwa terenów zalewowych.
Niestety przenosiny jakiegokolwiek zabytku do nowego miejsca powodują pewną utratę jego wartości i tożsamości. Zabytek zostaje wyrwany z kontekstu i osadzony w nowym miejscu. Z drugiej jednak strony działanie to ratuje obiekt, a swoistą rekompensatą opuszczenia swej „ojczyzny” jest ulokowanie go w miejscu, które ma tę ojczyznę udawać. Olenderski Park Etnograficzny bowiem po pierwsze chroni tego rodzaju zabytki, a po drugie sam został utworzony w miejscowości (Wielkiej Nieszawce), która podobnie jak żuławskie Stalewo związana jest z osadnictwem menonickim, holenderskim (olenderskim). Olenderski Park Etnograficzny w Wielkiej Nieszawce poświęcony jest kulturze i osadnictwu, które w dolinie Wisły toruńskiej, w Dolinie Dolnej Wisły i na Żuławach rozwijało się od XVI w. Menonici, olendrzy przybywali tu wtedy jako uciekinierzy przed prześladowaniami religijnymi z Niderlandów i Fryzji; ze względu na holenderskie pochodzenie nazywano ich olandami, olendrami. W swoim nowym miejscu zajmowali się uzdatnianiem dla rolnictwa terenów zalewowych.
Dom w Stalewie - będący oryginalnie ośrodkiem dużego chłopskiego gospodarstwa rolnego - został zbudowany w 1751 r. przez budowniczego Georga Pöcka dla Michaela Gehrta (1698-1756). Obaj, wraz z datą powstania obiektu, zostali wymienieni w rymowanej inskrypcji widniejącej na konstrukcyjnwj belce fundacyjnej szczytu wystawki podcieniowej:
„Ich hab gebauet mit Bedacht Der Hoff soll werden gut gemacht Mein Nachfolger und ein anderer Mann Ihn schon vielleicht wohl tadeln kann, Michael Gehrt Bauherr George Pöck Baumeister 1751”, co tłumaczy się jako: „Z rozwagą budowałem, o dwór ten sie starałem. Jednak mój następca lub inni ludzie być może znajdą skazę w tym trudzie. Michael Gehrt - inwestor, George Pöck - budowniczy, 1751 r.”
Ze względu na swą okazałość, datowanie i bogatą konstrukcję ryglową dom stanowi cenny i bodaj największy tego rodzaju zabytek Żuław Wiślanych i świadectwo kultury tego regionu.
„Ich hab gebauet mit Bedacht Der Hoff soll werden gut gemacht Mein Nachfolger und ein anderer Mann Ihn schon vielleicht wohl tadeln kann, Michael Gehrt Bauherr George Pöck Baumeister 1751”, co tłumaczy się jako: „Z rozwagą budowałem, o dwór ten sie starałem. Jednak mój następca lub inni ludzie być może znajdą skazę w tym trudzie. Michael Gehrt - inwestor, George Pöck - budowniczy, 1751 r.”
Ze względu na swą okazałość, datowanie i bogatą konstrukcję ryglową dom stanowi cenny i bodaj największy tego rodzaju zabytek Żuław Wiślanych i świadectwo kultury tego regionu.
Architektura tego domu jest charakterystycznym elementem tradycji lokalnej Żuław. Taki monumentalny dom podcieniowy z charakterystyczną wysuniętą mocno poza bryłę budynku wystawką frontową wspartą na słupach (podcieniem) budowano w obszarze Żuław i doliny dolnej Wisły od końca XVI w.
W XIV w. w Stalewie istniał dwór krzyżacki, wzmiankowany w przywileju lokacyjnym z 1330 r. dla Starego Pola (ok. 7 km na płn.-zach.). Łączy się z tym legendarna opowieść, jakoby dom stalewski miał stanąć na miejscu owego dworu, po którym pozostałością są ceglane sklepione piwnice.
Dom podcieniowy w Stalewie usytuowany jest kalenicowo (równolegle) do drogi, parterowy z dwukondygnacyjnym poddaszem. Jest szerokofrontowy, symetryczny, z wysuniętym podcieniem frontowym wspartym na ośmiu drewnianych filarach z dekoracyjnie opracowanymi zastrzałami. Ma 700 m2 powierzchni użytkowej. Wyróżnia się własną specyfiką oraz bogato ukształtowaną dekoracją ryglową. Ganek oraz ściany kondygnacji ponad parterem konstrukcji słupowo-ramowej, wypełnione dekoracyjnie ułożonymi belkami z wypełnieniem ceglanym, podtynkowanym, z ryglowymi - wypełnionymi cegłą: piętrem, szczytami i wystawką. Na szczycie ośmiokolumnowej i wspieranej ściankami bocznymi wystawki, wyryty jest napis, który mówi o budowie domu z dbałością, że następca Michaela lub kto inny mogą mieć pewne zastrzeżenia.
W XIV w. w Stalewie istniał dwór krzyżacki, wzmiankowany w przywileju lokacyjnym z 1330 r. dla Starego Pola (ok. 7 km na płn.-zach.). Łączy się z tym legendarna opowieść, jakoby dom stalewski miał stanąć na miejscu owego dworu, po którym pozostałością są ceglane sklepione piwnice.
Dom podcieniowy w Stalewie usytuowany jest kalenicowo (równolegle) do drogi, parterowy z dwukondygnacyjnym poddaszem. Jest szerokofrontowy, symetryczny, z wysuniętym podcieniem frontowym wspartym na ośmiu drewnianych filarach z dekoracyjnie opracowanymi zastrzałami. Ma 700 m2 powierzchni użytkowej. Wyróżnia się własną specyfiką oraz bogato ukształtowaną dekoracją ryglową. Ganek oraz ściany kondygnacji ponad parterem konstrukcji słupowo-ramowej, wypełnione dekoracyjnie ułożonymi belkami z wypełnieniem ceglanym, podtynkowanym, z ryglowymi - wypełnionymi cegłą: piętrem, szczytami i wystawką. Na szczycie ośmiokolumnowej i wspieranej ściankami bocznymi wystawki, wyryty jest napis, który mówi o budowie domu z dbałością, że następca Michaela lub kto inny mogą mieć pewne zastrzeżenia.
Elewacja frontowa siedmioosiowa z sienią na osi środkowej. W sieni schody zabiegowe oraz balustrada ze szczeblin ułożonych pod kątem prostym. Otwory okienne na równi z licem muru, stolarka o ośmiu kwaterach z zewnętrznymi dekoracyjnymi okuciami. Na belce czołowej ganku sentencja napisana w języku niemieckim. Belki podtrzymujące podcień o sfazowanych krawędziach łączone drewnianymi kołkami. Na szczytach domu drewniane sterczyny. Więźba dachowa drewniana o konstrukcji krokwiowo-jętkowej z nasuwnicami. Dach dwuspadowy kryty dachówką holenderką. Główne drzwi do sieni płycinowe, dwuskrzydłowe z naświetlem.
Podcień był niezwykle funkcjonalnym elementem domu żuławskiego. Poprzez swoją funkcjonalność wyrażał charakter rolnictwa na Żuławach, gdzie częste powodzie wymusiły składowanie dorobku na pewnej wysokości.
Kolejnym typowym i charakterystycznym elementem domu podcieniowego była wysoka sień. Niczym w kamienicach mieszczańskich hanzeatyckich na wysokości I piętra otoczona antresolą, z której wchodziło się do wielu pomieszczeń. Niczym w miejskich kamienicach spełniała funkcje reprezentacyjne, posiadając, również jak w mieście, ozdobne, drewniane schody.
Kolejnym typowym i charakterystycznym elementem domu podcieniowego była wysoka sień. Niczym w kamienicach mieszczańskich hanzeatyckich na wysokości I piętra otoczona antresolą, z której wchodziło się do wielu pomieszczeń. Niczym w miejskich kamienicach spełniała funkcje reprezentacyjne, posiadając, również jak w mieście, ozdobne, drewniane schody.
