Pałac w Nawrze. Muzeum Ziemiaństwa im. Rodziny Szczanieckich

Pałac klasycystyczny w Nawrze wraz z otaczającym go parkiem jest jednym z trzech historycznych obiektów zabytkowych w tej miejscowości.
Jest dawną posiadłością rodową, który jako opuszczony i zaniedbany został w 2022 r. przejęty przez władze województwa kujawsko-pomorskiego. Od tego czasu trwają poważne prace renowacyjne i organizacyjne zmierzające do otworzenia tu w 2027 r. Muzeum Ziemiaństwa im. Rodziny Szczanieckich. 

Pałac wzniesiony został w latach 1798-1804 przez architekta Hilarego Szpilowskiego (czołowego reprezentanta tzw. klasycyzmu warszawskiego) dla szambelana Konstantego Kruszyńskiego, na miejscu poprzedniego dworu. Pierwszy drewniany dwór istniał tu zapewne już w XVII w. Z inwentarza majątku z 1719 r. wynika, że był tu duży, bogato wyposażony, podpiwniczony budynek wzniesiony w konstrukcji szachulcowej z bocznymi alkierzami. Był on - jak i obecny - również zwrócony frontem do nawrzańskiego kościoła. Do majątku przynależały także zabudowania folwarczne, na które składały się budynki gospodarcze, chlewy, browar, gorzelnia, stajnie, spichlerze, owczarnia, stodoły oraz wiatrak.
Boki dzisiejszego pałacu flankują dwie oficyny. Całość otoczona parkiem krajobrazowym o powierzchni 8 ha z przełomu XVIII i XIX w. z rozległym podjazdem i aleją na osi pałacu oraz stawem.
Pałac częściowo przebudowano ok. 1869 r. (m.in. podwyższono o piętro) z inicjatywy Michała i Bogusławy Sczanieckich.

Widok w roku 1925

Wnętrze pałacu urządzono w stylu klasycystycznym. W sieni, która znajdowała się na osi pałacu, znajdowała się reprezentacyjna półokrągła klatka schodowa. Na parterze w bocznych skrzydłach pałacu mieściły się salon, jadania oraz sypialnia. Zaś na piętrze zlokalizowane były m.in. biblioteka i garderoba.
Ściany wnętrz zdobiły dekoracje malarskie imitujące podziały architektoniczne. Strop salonu (później pełniącego funkcję kuchni) zdobił ogromy plafon w formie koła wypełnionego dziesiątkami małych kasetonów zdobionych rozetkami.
Bogato dekorowane były również ściany innych pomieszczeń m.in. sypialni, bawialni, gabinetu czy biblioteki. Podłogi we wszystkich pomieszczeniach wykonane były z desek dębowych i sosnowych układanych w geometryczne wzory.
 
W 1940 r. obiekt zajęli Niemcy dokonując dewastacji poprzez gruntowne przekształcenie wnętrz.
Po II wojnie światowej do 1953 r. mieścił sie tu dom wypoczynkowy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, następnie do 1974 r. pałac był we władaniu PGR, od 1974 r. należał do Zakładu Doświadczalnego Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin.
Od 1986 r. niszczał pod władzą Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin. Pierwsze deklaracje toruńskiego Urzędu Marszałkowskiego dot. chęci przejęcia, remontu i organizacji Muzeum Ziemiaństwa podjęto w 2010 r. Ostatecznie zakończyły się one sukcesem w grudniu 2020 r., gdy spadkobiercy przedwojennych właścicieli pałacu w Nawrze przekazali zabytek samorządowi województwa kujawsko-pomorskiego.