Dawne toruńskie jarmarki katarzyńskie
W okresie przedrozbiorowym przed kościołem św. Katarzyny na Przedmieściu św. Katarzyny w Toruniu w dniu św. Katarzyny - 25 listopada - odbywały się duże jarmarki, gdzie piernikarze sprzedawali pierniki toruńskie z wizerunkiem patronki.
Św. Katarzyna była patronką piekarzy i piernikarzy. Zgodnie z dawną, sięgającą średniowiecza toruńską tradycją, potwierdzoną zapiskami historycznymi w dniu Świętej Katarzyny rozpoczynał się w Toruniu wypiek katarzynek - najsłynniejszych z formy toruńskich pierników - trwał do końca karnawału.
Z uwagi na wysoką cenę cukru, migdałów i przypraw korzennych wyroby te stanowiły symbol statusu zamożnych mieszkańców miasta.
To jedna z najstarszych, najbardziej znanych i najtrwalszych tradycji i zwyczajów toruńskich.
Jarmark św. Katarzyny w dawnym Toruniu mógł być niezwykle barwnym i gwarnym wydarzeniem o połączeniem targu handlowego, święta religijnego i miejskiego widowiska. Można wyobrazić sobie listopadowy dzień, kiedy okolice kościoła św. Katarzyny wypełniały się straganami, kupującymi, rzemieślnikami i przyjezdnymi handlarzami.
Szczególnie interesujący byłby widok piernikarzy oferujących specjalne pierniki z wizerunkiem św. Katarzyny. Nie byłyby to tylko słodycze, ale także wyroby związane z lokalną tradycją, świętem patronalnym i tożsamością Torunia.
Warto jednak rozdzielić dwie rzeczy: to, co wynika z historycznego charakteru toruńskich jarmarków i handlu piernikami, oraz szczegóły sceny, które możemy odtworzyć jedynie hipotetycznie. Nie dysponujemy przecież fotograficzną dokumentacją takiego wydarzenia.
Nie byłby to zapewne wyłącznie targ piernikarski. Jarmark mógł obejmować również inne towary i produkty, jak to było typowe dla dawnych targów odpustowych.
Można wyobrazić sobie następującą scenę: na placu przed kościołem stoją drewniane kramy, stoły i prowizoryczne stragany. Na stołach leżą kosze i drewniane skrzynie wypełnione piernikami. Nad stoiskami rozpięte są płócienne zadaszenia chroniące przed listopadowym deszczem. Wokół gromadzą się mieszczanie toruńscy, mieszkańcy okolicznych wsi, kupcy i przyjezdni. W pobliżu stoją wozy konne, którymi przywieziono towary. Wśród uczestników można sobie wyobrazić toruńskich mistrzów piernikarskich i ich pomocników, kupców oferujących towary z innych miast, osoby przybywające na uroczystości religijne.
Nie można wykluczyć również muzyki, dźwięku dzwonów kościelnych i innych elementów świątecznego życia miejskiego, choć nie mamy potwierdzenia, że były one stałą częścią tego konkretnego jarmarku.
Piernikarze prezentowaliby tradycyjne katarzynki; duże pierniki figuralne; pierniki przedstawiające świętych i postacie ludzkie; pierniki ozdobne, z ornamentami roślinnymi i heraldycznymi; specjalne wypieki związane ze św. Katarzyną.
Ciekawostką jest to, że piernik z wizerunkiem świętej niekoniecznie musiał mieć jej postać odciśniętą bezpośrednio w cieście. Badania nad dawnym pieczywem figuralnym wskazują, że stosowano również naklejane na pierniki obrazki przedstawiające świętą. W Toruniu nie zachowały się formy piernikarskie z jej wizerunkiem, ale znana jest XVI-wieczna ceramiczna forma do słodyczy z przedstawieniem tej świętej, przechowywana w Museum of London. Ta terakotowa forma z wyrzeźbioną postacią św. Katarzyny była prawdopodobnie używana w dniu jej wspomnienia - 25 listopada - do masowego wytwarzania „chlebków migdałowych” (marcepanu) lub „bisketów” (bisket breads), wypiekanych z drobno mielonej mąki, jaj i cukru, barwionych szafranem bądź innym naturalnym barwnikiem.
Wyobraźmy sobie późny listopadowy poranek.
Przed kościołem słychać nawoływania sprzedawców, rozmowy i targowanie się. Kupujący oglądają pierniki, porównują ich wielkość i zdobienia. Dzieci przyglądają się słodkim figurkom, a dorośli kupują wypieki na świąteczny czas...
