Kościół św. Janów i klasztor pocysterski (pobenedyktyński) w Chełmnie

Jeden z najcenniejszych zabytków Chełmna, ciekawy i nieszablonowy o dwukondygnacyjnym wnętrzu nawowym, bogato wyposażonym w dzieła wysokiej klasy.

 
Lokalizacja
Chełmno, Stare Miasto, ul. Dominikańska / Klasztorna
290 m na wsch. od Rynku
45 km na płn. od Torunia
 
Od początku istnienia Chełmna w obecnej lokalizacji (tj. od poł. XIII w.) była w tym miejscu rezydencja krzyżacka (ale właściwy zamek był w Starogrodzie), czego pozostałością jest XIII-wieczna Wieża Mestwina, włączona w zabudowania klasztorne. Prawdopodobnie jeszcze przed 1266 r. sprowadzono tutaj cysterki, którym miasto rok później przekazało 4 parcele budowlane przy drewnianych jeszcze wtedy umocnieniach miejskich wraz z bramą miejską (Merseburską). W XV w. (przed 1483 r.) cysterki zmieniły reguły zakonne na benedyktyńskie, gdzie jedną z przełożonych była siostra Mikołaja Kopernika - Barbara.
Od 1579 r. przełożoną klasztoru była Magdalena Mortęska, która założyła tu szkołę żeńską, jedną z najbardziej znanych i postępowych w Polsce, także bibliotekę klasztorną; klasztor stał się wówczas ostoją polskości i ośrodkiem kultury. Już w tymże roku klasztor chełmiński przyczynił się do wskrzeszenia klasztoru benedyktynek w protestanckim Toruniu, gdzie przebywała tylko jedna zakonnica
Dzięki niej stał się także centrum tzw. reformy chełmińskiej zgromadzenia benedyktynek, promieniującej na konwenty w całej Polsce. Za rządów ksieni Mortęskiej prowadzono w klasztorze chełmińskim wiele prac budowlanych. Gruntowanie przebudowano zabudowania klasztorne. Przed 1598 r. powstała przy prezbiterium kościoła klasztornego kaplica św. Marii Magdaleny. Do niej dobudowano w 1603 r. kolejne kaplice: św. Benedykta i św. Anny wraz z kryptami grobowymi oraz podwyższono wieżę.

W 1821 r. władze Królestwa Prus dokonały kasaty zakonu, a wkrótce (1825 r.) klasztor objęły siostry Miłosierdzia (do dziś).
Przed 1866 r. obszar klasztoru powiększono o trzy działki położone w północnej pierzei ulicy Dominikańskiej. W 1886 r. odnowiono ołtarze w kościele klasztornym, a następnie przekształcono kaplicę św. Marii Magdaleny. Przed 1888 r. została rozebrana kaplica św. Anny, a kaplica św. Benedykta obniżona i zamieniona na składzik. 
 
Widok na klasztorny kościół św. Janów spod skarpy
 
 
Z całego zespołu klasztornego na specjalną uwagę zasługuje gotycki kościół św. Janów (Chrzciciela i Ewangelisty), budowany ok. 1290-1330 r. Po kościele farnym jest on najcenniejszym zabytkiem Chełmna.
Kościół salowy z prezbiterium pięciobocznym (trójbocznie zamkniętym), nad szczytem zachodnim prostokątna wieżyczka.
 

Do wnętrza z dziedzińca prowadzi manierystyczny, bogato zdobiony portal piaskowcowy z 1619 r. Stanowi on dzieło kamieniarza z kręgu warsztatów toruńskich.
 

Wnętrze

Wnętrze jest bogato wyposażone głównie z okresu działalności Mortęskiej, a uwagę zwraca wsparta na rzędzie filarów wydatna empora - chór dla zakonnic - powodująca, że wnętrze w części nawowej jest dwupiętrowe. Na dolnej kondygnacji (przeznaczonej dla osób świeckich) mamy prezbiterium i nawę główną rozdzieloną na dwa człony filarami empory. Od strony południowej rółwnolegle do osi kościoła znajdują się kaplice z przedsionkami.
Stosunkowo nieduże wnętrze jest bogato wypełnione dziełami sztuki w postaci malarskich i rzeźbiarskich dekoracji, jednak ta obfitość nie sprawia wrażenia przeładowania.
 
W prezbiterium wysokiej klasy ołtarz główny o bogatej konstrukcji z przełomu XVII i XVIII w. Po jego bokach w dolnej kondygnacji umieszczono akantowe uszaki i figury św. Piotra i św. Pawła.
Górna kondygnacja ołtarza również ujęta jest kręconymi kolumnami (jednak pojedynczymi)z postaciami aniołów, św. Józefa i św. Rocha. Całość wieńczy figura Chrystusa  z kulą świata.
Obraz główny z Marią i św. Janem Chrzcicielem i św. Janem Ewangelistą powstał w XIX w.
W naczółku części głównej ołtarza obraz Zwiastowania z XVIII w., wyżej Boże Narodzenie oraz Koronacja Marii z XIX w.
 
W kaplicy północnej (Marii Magdaleny) m.in. płyta nagrobna Arnolda Lieschorena wykonana po 1275 r. we Flandrii i stamtąd sprowadzona - to najstarszy zachowany nagrobek na Ziemi Chełmińskiej, jeden z najstarszych na Pomorzu Nadwiślańskim.
W obecne miejsce została wmurowana wtórnie w 1932 r.
Jest to płyta z czarnego wapienia o wymiarach 1,4 x 2,8 m. Rytowana kompozycja przedstawia stojącą w gotyckiej arkadzie ksienię z pastorałem i księgą. U jej stóp klęczy niewielka postać męska. Nad arkadą aniołowie z kadzielnicami. Całość obiega napis majuskułowy łaciński, w tłumaczeniu: "We wrześniu Roku Pańskiego 1275 zmarł Arnold syn Gotfryda Lischorena, niech kości jego spoczywają w pokoju; drugi świeżej pamięci Woico; trzeci Konrad".
Z zachowanych dokumentów możemy poznać jedynie Gotfryda Lieschorena, który pochodził ze Śląska, wraz z opatką Zofią (najpewniej to ona została przedstawiona jako główna postać na płycie) jest wymieniany w 1275 r. jako mieszczanin chełmiński. W 1285 r. nadano mu wieś Czyste. Następnie przeniósł się do Torunia.
 
Gotycka rzeźba Chrystusa w Grobie przedstawia monumentalną postać o wysokości 2,7 m. Powstała ok. 1380 r.  jako rzeźba Chrystusa Misteryjnego z ruchomymi rękami. Używana była w czasie wielkopiątkowych uroczystości do szczególnych przedstawień franciszkańskich, kiedy zdejmowano ją z krzyża i składano w grobie.
Ekspresyjnie wyrazona twarz Chrystusa, ukształtowana niezwykle naturalistycznie, o rozchylonych ustach przeznaczona była do oglądania z dołu. Ekspresję całości podkreśla forma wydatnych żeber.
 

Gotyckie malowidła ścienne z połowy XIV w., obiegające wnętrze empory zakonnej w formie wąskiego fruzy pod oknami. To cenny zabytek malarstwa gotyckiego. Przedstawiono tu 44 sceny. Po stronie południowej i wschodniej zilustrowano księgę biblijną Pieśni nad Pieśniami. Po stronie zachodniej malowidła uległy w ciągu stuleci przekształceniom i nie zawsze można zidentyfikować ich treść. Ścianę północną zdobią sceny z życia Chrystusa i Marii, zakończone Ukrzyżowaniem

 
Manierystyczne epitafium pamięci zmarłych zakonnic z 1599 r ze sceną Wskrzeszenia Łazarza, dzieło warsztatu gdańskiego lub toruńskiego. Umieszczone w kaplicy św. Marii Magdaleny. Wykonane w piaskowca, a płaskorzeźbiona tablica środkowa z czerwonego marmuru. 
 
Między kaplicą a ołtarzem głównym obraz Pietà z kręgu wybitnego malarza toruńskiego, Bartholomäusa Strobla. Jest to dzieło wysokiej klasy, zwracające uwagę dramatyczną ekspresją obrzmiałej z bólu twarzy Chrystusa. Charakterystyczne dla malarstwa Strobla jest efekt światłocieniowy mrocznego tła i jasnego ciała i prześcieradła.
 
W kaplicy południowej (św. Antoniego) m.in. ołatrz św. Wincentego a Paulo, w którego antependium do niedawna znajdowały się relikwie bł. Jana z Łobdowa (z Torunia) franciszkanina, przeniesione w XIX w. z franciszkańskiego kościoła św. Jakuba i Mikołaja po kasacie klasztoru.
 
Renesansowe stalle z końca XVI w. pokryte intarsjowanymi ornamentami o motywach geometrycznych i roślinnych, ornamentem okuciowym, główkami kobiecymi i główkami puttów. 
W XVIII w. stalle przebudowano dodając nową dekorację - złocony ornament akantowy i malowane postaci świętych w arckadach: Jana Nepomucena,  Kajetana i Onufrego, Scholastykę, Maura i Benedykta.
 
Manierystyczny prospekt organowy należy do najstarszych takich zabytków w Polsce. Powstał w latach 1613-1619. Jest 2-kondygnacyjny. Składa się z 5-elementowej części głównej i 3-częściowego pozytywu przedniego. Wieże ozdobione są postaciami Michala Archanioła i muzykujących aniołów, puttami i hermami. Balustradę zdobią 4 tonda z postaciami świętych, od lewej: św. Stanisław Kostka, św. Placyd, św. Bernard z Clairvaux oraz św. Maur.
► Więcej >>>
 

Skarbiec klasztorny

Część z pamiątek zgromadzonych w skarbcu klasztornym sięga średniowiecza. Wśród najstarszych jest m.in. wyobrażenie głowy św. Jana Chrzciciela na Misie. To ciekawy przykład rzeźby gotyckiej, powstały ok. 1380-1400 r. Ukazuje charakterystyczną dla tradycji mistycznej ekspresyjnie potraktowaną twarz, w okolicach włosów i brody opracowanych starannie. Przedstawienia takie były w średniowieczu popularne.
 
 

Od niedawna otwarta dla zwiedzających jest również gotycka piwnica klasztoru. Można się w niej przenieść do czasów średniowiecza. Historycy uważają, że kiedyś znajdować się tam mogła lodownia.

  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   

Kontakt

tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
formularz kontaktowy
 
 
 
 
 
 
 
 
   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Rabiańska 3 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do ich autorów lub właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
Polityka cookies
 
Jeżeli chcesz opublikować swój artykuł lub napisać do Toruńskiego Portalu Turystycznego ponieważ gdzieś do tekstu wkradł się błąd, chcesz nawiązać współpracę lub po prostu przekazać swoją opinię, możesz to zrobić używając adresu mailowego biuro@toruntour.pl. Żadna wiadomość nie pozostanie bez odpowiedzi!
 
Zostań naszym patronem. Poznaj szczegóły i możliwości tutaj