Organy renesansowe

W Toruniu znajdują się wyjątkowe wysokiej klasy artystycznej prospekty organowe - dzieła rzeźbiarskie z pocz. XVII w.: w kościele Mariackim i w kościele św. Jakuba. Ich unikatową rangę podnosi fakt, że są to dwa najstarsze na ziemiach polskich takie zabytki.

Organy w kościele Mariackim

 

Organy w kościele św. Jakuba

 
 
Manierystyczny prospekt organowy z lat 1601-1609 w kościele Mariackim na Starym Mieście jest wybitnym dziełem rzeźbiarskim o wysokich walorach artystycznych, reprezentującym charakterystyczny dla Torunia styl sztuki północnoeuropejskiej. To najstarszy taki zabytek w Polsce.
Organy powstały w okresie użytkowania kościoła Mariackiego przez protestantów. Kościół Mariacki był wtedy głównym kościołem Torunia, jednym z najważniejszych protestanckich kościołów w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
 
Organy składają się z dwóch części: umieszczonej w głębi empory szafy głównej z końca XVI w.  oraz najbardziej eksponowanego pozytywu przedniego z lat 1601-1609. Składa się on z trzech wielobocznych wież poprzedzielonych płaszczyznami piszczałkowymi. Całość pokryta jest bogatą i różnorodną dekoracją snycerską o motywach figuralnych, roślinnych i geometrycznych. Pojawiają się postaci ludzkie, maski, maszkarony, głowy ludzkie, fantastyczne i zwierzęce, kariatydy, konsole hermowe, winorośl, liście, kwiaty, szyszki, rogi obfitości oraz charakterystyczny dla manieryzmu północnoeuropejskiego ornament okuciowy.
Jednak najważniejsze znaczenie ma program ikonograficzny prospektu pozytywu wyrażony za pomocą owych ornamentów i alegorii. Reprezentuje on Tryumf Kościoła w wersji protestanckiej oraz uszlachetniającą rolę muzyki. Oparty jest na symbolice średniowiecznej charakterystycznej dla kręgu kultury północnoeuropejskiej oraz na symbolice renesansowej o motywach mitologicznych i marynistycznych.
Treści ideowe dekoracji były dobrze zrozumiałe dla humanistycznego środowiska ówczesnego Torunia, siedziby szeroko znanego Gimnazjum Akademickiego.
 
Ponadto w dolnej części zawiera liczne alegorie odnoszące się do historii i statusu Torunia: jego kontaktów i związków z miastami portowymi północnej Europy oraz podstawowym znaczeniem Wisły w życiu gospodarczym i ekonomicznym Torunia. W związku z tym po bokach wieżyczki środkowej umieszczono kartusze z herbami Prus Królewskich i miasta Torunia, którym towarzyszy zespół 8 płaskorzeźbionych figur: na osiach zewnętrznych św. Krzysztof (patron żeglarzy i podróżników) oraz Merkury (bóg handlu, kupców i podróżników), na osiach środkowych: św. Zygmunt (patron króla Polski Zygmunta III Wazy, za panowania którego organy te powstały), Neptun (bóg żywiołu morskiego i opiekun żeglarzy), św. Jan Chrzciciel (patron Torunia), Wenus Marina (symbol życia wiecznego i odrodzenia) oraz na ścianach bocznych cokołu: dwóch strażników w strojach antycznych.
Na zakońzceniach wieżyczek u dołu zwisają 3 ażurowe wisiory z fantastycznymi głowami, pękami owoców i szyszkami, z których w środkowym wyobrażoono głowę w koronie utożsamianą z królem Zygmuntem III Wazą.
 
Cała kompozycja tematyczna prospektu odpowiada podziałowi muzyki na na trzy grupy: negatywnej muzyki zmysłów, uszlachetniającej muzyki instrumentalnej i niebiańskiej muzyki sfer.
Powyżej partii odnoszącej się do historii i statusu Torunia, umieszczono przedstawienia związane z negatywną muzyką zmysłów, wyrażające przestrogę dla wiernych. Są wśród nich maski satrów, szatanów, głowy negatywnych typów ludzkich (np. wiedźmy, poganina), łby zwierzęce symolizujące poszczególne grzechy (np. świni, lwa, barana, kozła, kota, sowy) oraz maski ujarzmionych lwów wyobrażające pokonanego szatana.
W części środkowej prospektu znajduje się tematyka związana z uszlachetniającą rolą muzyki. Kolumny posiadają więc kapitele korynckie symbolizujące czystość duszy (w przeciwieństwie do kolumn doryckich w dolnej części, symbolizujących męstwo i cnoty rycerskie), u dołu na trzonach kolumn znalazły się hermy nagich grzeszników męskie i kobiece (m.in. z małpą jako symbolem grzechu lubieżności) oraz kartusze rolwerkowo-okuciowe z uskrzydlonymi główkami satyrycznych puttów. Przy wieżyczce środkowej na kolumnach para pilastrów hermowych jońskich z maskami lwów, symbolizująca pokutujących grzeszników i pokonanego szatana.
W części zwieńczenia prospektu pokazano wyłącznie przedstawienia związane z niebiańską muzyką sfer. Na gzymsach wieńczących wieżyczek (u podstawy latarni), na szczycikach rolwerkowo-okuciowych wyobrażono na przemian głowy zbawionych (męskie i kobiece) lub pęki owoców i jarzyn, oznaczające plony życia ludzkiego. Gzymsy wieńczące latarnie wsparto na konsolach w formie analogicznych głów. Ponadto na latarniach i gzymsach wieżyczek ustawione został koncertujące figury: Dawida pośrodku i 8 aniołów po bokach; pierwotnie wyposażone były one w poruszane mechanicznie części, głównie ręce z instrumentami muzycznymi.
 
 
Prospekt organowy z 1611 r. w kościele św. Jakuba na Nowym Mieście to również wyjątkowe dzieło sztuki wysokiej klasy artystycznej. To drugie najstarsze organy w Polsce. Tutaj zawarto ten sam program ideowy, choć w nieco skromniejszej wersji, reprezentujący również Tryumf Kościoła oraz uszlachetniającą rolę muzyki w dziele zbawienia ludzkości. Organy powstały także w okresie użytkowania kościoła św. Jakuba przez protestantów. Podobnie jak organy Mariackie, tak i te utrzymane są w sztuce manieryzmu niderlandzkiego charakterystycznego dla dużych, protestanckich miast Prus Królewskich i niespotykanego często w innych miastach polskich.
 
Prospekt zdobi snycerka, symetrycznie rozłożona dekoracja akantowa, sploty winorośli (niekiedy wyrastającej z paszcz maszkaronów, rogów obfitości czy wazonów, symbolziującej Drzewo Życia i życiodajne siły przyrody), twarze ludzkie i maszkarony, głowy lwów, pęki owoców, ornament zwijany i okuciowy.
 
Na balustradzie w otoczeniu puttów wyobrażono cztery herby: Orzeł Polski (z wplecionym monogramem "S" Zygmunta III Wazy i herbem Wazów na piersi), Orzeł Prus Królewskich oraz herby Starego Miasta Torunia i Nowego Miasta Torunia. Balustradę zdobią ponadto hermowe pilastry oraz małe główki.
Pod parapetem i pozytywem przebiega wspólny fryz cokołowy o motywie suchej winorośli splecionej z przedstawieniami figuranymi o tematyce mitologiczno-manierystycznej, przypuszczalnie zawierającymi przestrogę o śmierci lub aluzje do nieśmiertelności duszy i życia pozagrobowego. Na osi pozytywu liściasta maska w wieńcu laurowym, wyobrażająca zapewne naturę lub żywioł morski, podtrzymywana jest przez Posejdona (Neptuna) i  Amfitrytę, którym towarzyszą igrające pośród zwojów winorośli drapieżne mostra morskie i ptaki w typie papug.
Pod emporą znalazła się ozdobna ażurowa osłona, zwisające szyszki i kartusze z głowami lwów. Na samym dole, w centralnej części, spośród zwoju ornamentu wychyla się anioł trzymający wstęgę z datą budowy organów: 1611.
 
W zwieńczeniach wieżyczek znajdują się przedstawienia związane ze sferą niebiańskiej muzyki sfer. Na wieżyczce środkowej pozytywu na postumencie ustawiona została rzeźba orła, niegdyś z ruchomymi skrzydłami ozdobionymi naturalnymi piórami, symolizująca Chrystusa i Kościół Tryumfujący.
W zwieńczeniach wieżyczek bocznych sekcji głównej ukazano maski pokonanych szatanów, w środkowej natomoast głowę anioła. Powyżej na postumentach stoją figury trzech koncertujących aniołów, niegdyś również poruszające się w takt muzyki.

 

  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   
Kontakt
 
tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Bankowa 14/16/16 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
 
Osoby i instytucje chętne do współpracy prosimy o kontakt.