Hala ław chlebowych i kramy: Galeria Sztuki Gotyckiej

Galeria Sztuki Gotyckiej to duża wystawa prezentująca sztukę gotycką okresu od 1. połowy XIV w. do połowy XVI w. Znajduje się w hali ław chlebowych i sąsiadujących kramów, na parterze we wschodnim skrzydle Ratusza Staromiejskiego.
 
Hala ław chlebowych dawniej
To pomieszczenie o gotyckiej architekturze - w przeciwieństwie do pomieszczeń ratuszowych wyższych kondygnacji - tworzy adekwatną oprawę dla eksponowanych tu gotyckich dzieł sztuki. 
 
        
 
Ta część Ratusza przeznaczona była pierwotnie do celów handlowych. W długiej środkowej części hali koncentrował się handel pieczywem (oraz piernikami), natomiast w nawach bocznych mieściły się tzw. budy (kramy; 3 fotografie powyżej), w których sprzedawano inne towary. "Budy" były niskimi sklepionymi pomieszczeniami, dostępnymi tylko z zewnątrz przez duże otwory (dziś oszklone). Nad sklepieniami bud znajdowały się okna dostarczające hali środkowej światła dziennego. Późniejsze przebudowy Ratusza zlikwodowały kramy, jednak podczas restauracji budwoli w latach 1957-1964 zrekonstruowano przykładowy jeden kram w północnej części nawy zachodniej (od strony dziedzińca Ratusza).
Od południa halę zamyka parterowa część wieży ratuszowej, która w średniowieczu stanowiła przejście z południowej części Rynku Staromiejskiego do kramów oraz ław chlebowych.
 
Wystawa
Znajdują się tu cenne dzieła rzeźby, malarstwa i największy w Polsce, unikatowy w skali Europy środkowej zbiór witraży gotyckich. Wszystko to eksponaty w dużej części toruńskie (produkcji warsztatów toruńskich), związane z miastem, które do końca XIV wieku było największym centrum sztuki artystycznej w państwie krzyżackim (o dawnej toruńskiej sztuce artystycznej tutaj). Ponadto jest też wiele dzieł pochodzących ze Śląska, nieliczne także z Wielkopolski, Małopolski i in.
 
       
 
Zgromadzone tu dzieła stanowiły głównie wyposażenie kościołów i tworzyły wraz z architekturą niepowtarzalny klimat gotyckich świątyń. Czas powstania tychże dzieł przypada na lata od ok. połowy XIV do 1. połowy XVI wieku, czyli na okres dojrzałego i późnego stylu gotyckiego.
 
    
 
Do najcenniejszych tu prezentowanych należą m.in.: średniowieczne rzeźby Madonny Bolesnej i św. Jana Ewangelisty (1330-1350) z grupy Ukrzyżowania na łuku tęczowym w kościele Świętojańskim (fotografie powyżej), figura króla z Pokłonu Trzech Króli (pocz. XVI w.), obraz Chrystus Zbawiciel Świata (2. poł. XV w.), oraz niezwykłej urody XIV- i XV-wieczne witraże z kościołów z Torunia i Chełmna. Prezentowany tu zespół witraży, będący największym w polskich zbiorach muzealnych, jest dowodem nadzwyczaj wysokiego poziomu średniowiecznego witrażownictwa toruńskiego, którego znane wyroby sięgały daleko poza granice państwa).
Z tego samego czasu pochodzą rzeźby z Iławy oraz Maria Bolesna z Gostkowa. Z 2. poł. XIV wieku wywodzą się dwa skrzydła tryptyku ze Złotego Stoku, przedstawiające Świętych Pańskich, których wykonawcą był warsztat śląski, pozostający pod wpływem Mistrza Madonn na Lwie.
 
Koniec XIV i pierwsze dziesięciolecia XV wieku to okres trwania „stylu międzynarodowego”, z dostrzegalnymi wpływami malarstwa czeskiego. Najlepsze dzieła tego stylu to „piękne Madonny”. Mała figurka Madonny z Dzieciątkiem z ok. 1430 roku umieszczona na wystawie daje wyobrażenie o ich klasie i urodzie.
 
Najliczniej eksponowane są zabytki pochodzące ze schyłkowego okresu gotyku. Zwartą grupę stanowią rzeźby z toruńskiego warsztatu Mistrza Tryptyku św. Wolfganga, działającego tu pod koniec XV wieku: Bóg Ojciec z grupy Tron Łaski, św. Jan Chrzciciel (fotografia obok - z dawnego ołtarza głównego w kościele Świętojańskim >>>), św. Wawrzyniec, św. Wolfgang, św. Marcin i św. Jakub Starszy, oraz te, które powstały w kręgu jego oddziaływania: Król z grupy Pokłonu Trzech Króli, Nieznany Święty w szacie diakona, św. Małgorzata i Nieznana Święta. Inne rzeźby pochodzą z pocz. XVI wieku i zostały wykonane przez członków warsztatów śląskich oraz gdańskich.
 
Malarstwo gotyckie najpełniej wypowiedziało się w nastawach ołtarzowych (retabulum, ołtarz szafiasty), które przybierały kształt tryptyków (gdy do środkowej szafy dodane były dwa skrzydła) lub pentaptyków (gdy były dwie pary skrzydeł) i poliptyków (gdy skrzydeł było więcej). Dzieła te często nie miały charakteru czysto malarskiego. W początkowym zwłaszcza okresie łączyły rzeźbę lub płaskorzeźbę, zdobiące awersy, czyli otwartą (świąteczną) część ołtarza, z malarstwem, które występowało na rewersach. Prezentowane na wystawie zabytki powstały głównie w warsztatach śląskich w 2. poł. XV i 1. poł. XVI wieku. Wyjątkiem jest obraz wykonany w warsztacie toruńskim z przedstawieniem Chrystusa Zbawiciela Świata z ok. 1500 roku.
 
Z kościoła św. Mikołaja w Brzegu pochodzi Ołtarz Ukrzyżowania. Przedstawia na rzeźbionych awersach w scenie głównej Ukrzyżowanie, a na skrzydłach: Niesienie krzyża, Oczekiwanie na przybicie do krzyża, Zdjęcie z krzyża, Opłakiwanie; na malowanych rewersach: Pojmanie, Chrystus przed Piłatem, Ecce Homo i Niesienie krzyża. Tryptyk ten, choć niekompletny (brak predelli) i skromnego formatu, w niezwykle sugestywny sposób przekazuje bogate treści religijne.
 
Dalsze przykłady sztuki to fragmenty takich właśnie ołtarzy szafiastych. Zachowały się najczęściej skrzydła lub pojedyncze kwatery, np. skrzydło ołtarza z przedstawieniem Ukrzyżowania pochodzące z klasztoru oo. Dominikanów we Wrocławiu, skrzydło ołtarza z kościoła w Strzegomiu, trzy kwatery ze scenami Pasji Chrystusa z klasztoru Klarysek w Głogowie.
Bogaty program ikonograficzny, łączący wątki chrystologiczne, maryjne i hagiograficzne, prezentują cztery skrzydła pentaptyku z ok. 1520 roku wykonane w warsztatach śląskich. Płaskorzeźby awersów zawierają: Nawiedzenie, Zwiastowanie, Boże Narodzenie i Zaśnięcie NMP. Sceny pierwszego zamknięcia to święte i święci: Barbara, Dorota, Apolonia, Małgorzata, Jadwiga, Jerzy, Jan Chrzciciel, Stanisław. Drugie zamknięcie ołtarza ukazuje sceny pasyjne: Biczowanie, Cierniem koronowanie, Upadek pod krzyżem, Ukrzyżowanie. Połączenie cyklu pasyjnego z maryjnym zawiera głębokie treści teologiczne i podkreśla rolę Matki Boskiej w dziele Zbawienia.
 
Nastawy ołtarzowe zajmowały najbardziej eksponowane miejsca w kościołach - przy nich sprawowano liturgię mszy świętej. Każdy gotycki kościół posiadał ich kilka - duże świątynie nawet kilkadziesiąt, np. w kościele Świętojańskim w Toruniu na początku XVI wieku było ponad dwadzieścia ołtarzy. Przetrwały jednak nieliczne - większość, jak te na naszej wystawie - w formie szczątkowej. Jedną z głównych przyczyn ich zniszczenia była zmieniająca się moda. Największe zmiany w wystroju wnętrz kościelnych wprowadził barok. Wiele dzieł plastycznych usunięto ze świątyń przejmowanych przez protestantów (tzw. puryfikacja wnętrz).
 
Jeszcze mniej zachowało się witraży, z uwagi na kruchość materiału i bezpośrednie działanie czynników zewnętrznych. Wypełniały one wielkie okna, które w architekturze gotyckiej, dzięki zastosowanemu systemowi konstrukcyjnemu, zastąpiły płaszczyznę ścian. Witraże z naszej wystawy stanowią unikatową w skali kraju kolekcję. Składają się na nią trzy zespoły, które powstały w warsztatach toruńskich w latach 1330 - 1400. Najstarszych 17 kwater z lat 1330-1350 zdobiło niegdyś okno wschodnie rozebranego w XIX wieku dominikańskiego  kościoła św. Mikołaja na Nowym Mieście w Toruniu. Przedstawiają cykl chrystologiczny rozszerzony o tzw. prefigurację, która w średniowieczu była często stosowanym układem ikonograficznym - polegała na zestawieniu wizerunków proroków i patriarchów ze scenami z Nowego Testamentu, które oni przepowiadali; np. Abraham może występować obok Ukrzyżowania (prefiguruje tę scenę).
Drugą grupę stanowi 20 kwater z lat 1370-1380 z kościoła farnego w Chełmnie. Tematem przedstawień jest dzieciństwo Chrystusa oraz sceny pasyjne; tu także zastosowano opisany wyżej układ ikonograficzny, przedstawiając proroków i apostołów. Trzeci zespół pochodzi z franciszkańskiego kościoła Mariackiego na Starym Mieście Toruniu - witraże nie stanowią zwartego cyklu, co sugeruje, iż pochodzą z różnych okien.
 
 
Obok rozbudowanych opowiadań, przedstawionych w dużych nastawach ołtarzowych i witrażach, istniały pojedyncze sceny ilustrujące jakąś ideę lub dogmat wiary. Powszechnie występującą sceną jest grupa Ukrzyżowania, która umieszczana była na belce tęczowej, pod arkadą oddzielającą nawy od prezbiterium świątyni, np. rzeźby z kościoła Świętojańskiego w Toruniu, z kościoła w Iławie.
Częstą sceną ilustrującą „Świętych obcowanie” oraz ideę ich pośrednictwa u tronu Bożego jest Święta Rozmowa (Sacra Conversazione), składająca się najczęściej z Madonny z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych, np. środkowa część tryptyku z kościoła św. Magdaleny we Wrocławiu - obok Madonny występuje św. Barbara i św. Katarzyna.
Przedstawieniem mającym podobną wymowę - pośrednictwa świętych u Boga - jest epitafium. Upamiętniało ono zmarłego i zachęcało wiernych do modlitwy za jego duszę. Przykładem na naszej wystawie jest Epitafium Andrzeja Pecherera.
Wreszcie pojedyncze figury-symbole: Krucyfiks miał przypominać o męczeńskiej śmierci Chrystusa, przez którą przyniósł zbawienie każdemu, kto w niego wierzy, Madonna z Dzieciątkiem przypomina, że Zbawienie przyszło za jej pośrednictwem.
Pietá - Matka Boska z martwym Chrystusem na kolanach - to temat niezwykle popularny w sztuce gotyckiej. Symbolizował udział Marii w dziele Odkupienia.
 
Chrystus Zbawiciel Świata symbolizuje, tak jak Krucyfiks, ideę Odkupienia. Obraz nie przedstawia Chrystusa umęczonego na krzyżu, ale Chrystusa Zmartwychwstałego - zwycięzcę śmierci.
 
Na wystawie znajduje się kilka pojedynczych obiektów z wyposażenia ołtarza: kielich, cyborium i kadzielnica. Są to bardzo skromne przykłady tego typu naczyń; wykonane z drogocennych materiałów, stawały się często przedmiotem grabieży lub wojennych łupów.
Typ ołtarzyka domowego prezentuje alabastrowa płaskorzeźba z poł. XV wieku przedstawiająca Narodziny Marii, wykonana w Anglii.
Chrzcielnica z kościoła w Grębocinie koło Torunia została prawdopodobnie wykonana przez warsztat toruński, pozostający pod wpływami gotlandzkimi. Być może w zagłębieniu czaszy umieszczona była mosiężna misa chrzcielna – podobna do tych prezentowanych na wystawie.
Wśród przedmiotów kultowych bardzo ważną rolę spełniały relikwiarze. Toruński należy do grupy relikwiarzy hermowych. Pochodzi z Kolonii z ok. 1400 roku.
 
 
Wyjątkowym i cennym zabytkiem o wysokiej klasie artystycznej jest figura Chrystusa w Grobie z warsztatu toruńskiego z ok. 1400 r. Jej długość wynosi 2,54 m i tym samym jest to jedyna tej wielkości taka rzeźba na terenie Polski i jedna z największych na świecie. 
O wyjątkowości i dużej wartości artystycznej rzeźby świadczy też precyzja w oddaniu anatomii postaci, zarysów kości i mięśni ciała martwego, sztywno wyciągniętego z opuchniętymi dłońmi i rękoma w nienaturalnym skurczu, wzdętym podbrzuszem sugerującym początek procesu rozkładu, skrzepłą krwią oraz szczególnie ekspresyjnie i naturalistycznie przedstawionej twarzy.
  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   
Kontakt
 
tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Bankowa 14/16/16 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
 
Osoby i instytucje chętne do współpracy prosimy o kontakt.