Wycieczka: Zamek krzyżacki w Toruniu

Dokument zmieniający toruńską osadę w miasto wystawiony został przez wielkiego mistrza zakonu Hermanna von Salza i zakonnego zwierzchnika na Prusy i Słowiańszczyznę – Hermanna Balk. Ponieważ treść aktu dotyczyła również lokacji Chełmna planowanego na przyszłą stolicę państwa krzyżackiego, dokument ten nazywano powszechnie przywilejem chełmińskim. Sam przywilej lokacyjny, jeden z najstarszych tego typu w Polsce, był w istocie kontraktem zawartym między zakonem krzyżackim, a mieszkańcami Torunia i Chełmna. Jego mocą nadano Torunianom samorząd sądowniczy, ponadto według niemieckiego prawa magdeburskiego wprowadzono też swobodę handlu i zwolniono mieszkańców miasta od wszelkich ceł w obrębie państwa zakonnego. Toruń otrzymał też dobra ziemskie przeznaczone na potrzeby swoich mieszkańców. Akt lokacyjny Torunia i Chełmna stał się wzorcem powielanym w następnych wiekach przy lokacji lub reorganizacji kilkuset miast w Polsce, na Litwie i Rusi.
 

Sobór w Konstancji, który odbył się kilka lat po bitwie grunwaldzkiej w 1410 r. był wielkim wydarzeniem w ówczesnej Europie. Polska, ustami rektora Akademii Krakowskiej – Pawła Włodkowica przedstawiła własne stanowisko i uzyskała częściowe zrozumienie dla swoich racji w konflikcie z Krzyżakami. Niestety triumf był tylko prestiżowy, nowy papież unieważnił korzystne dla Korony bulle i zatwierdził wszystkie nadania, jakie do tej pory otrzymał zakon. W tym czasie w państwie krzyżackim w Prusach narastał bunt. Krzyżacy byli doskonałymi organizatorami, rozwijali nowoczesne osadnictwo wiejskie i wybudowali aż 93 miasta. Dbali o rozwój handlu, ich poddani sprzeciwiali się jednak tak bezwzględnemu traktowaniu, jak i finansowemu ciemiężeniu. Zakonspirowana opozycja zaczęła działać pod nazwą Towarzystwo Jaszczurcze, a z czasem przerodziła się w Związek Pruski; główną rolę odgrywały w nim miasta: Stare Miasto Toruń, Główne Miasto Gdańsk i Chełmno oraz średnia szlachta.

Działania Związku, w którym główną niemal rolę odgrywali przedstawiciele władz Starego Miasta Torunia, doprowadziły do wybuchu wojny trzynastoletniej (1454-1466), która zmieniła losy Państwa Krzyżackiego. Iskrą zapalną było powstanie antykrzyżackie, które wybuchło atakiem na zamek krzyżacki w Toruniu i wkrótce inne zamki w lutym 1454 r. na terenach pruskich. Z Torunia wyruszyło do Krakowa poselstwo Związku Pruskiego, zwracające się do króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka z prośbą o przyłączenie Prus do Korony. Miesiąc później król Polski dokonał aktu inkorporacji ziem pruskich; rzecz jasna oznaczało to wojnę. Trwała ona 13 lat, a pomimo początkowych niepowodzeń wygrali ją Polacy. O zwycięstwie Korony Polskiej przesądziła m.in. pomoc bogatych miast pruskich - Torunia, Gdańska, Elbląga - które częściowo finansowały armię i flotę. Doskonale zorganizowane przez mieszczan oddziały szybko pozbywały się znienawidzonych krzyżackich załóg z miast i warowni. Tak stało się też w Toruniu. Król na mocy pokoju podpisanego w Toruniu w 1466 r. odebrał zagrabione Polsce ziemie, w tym przede wszystkim Pomorze, a pozostałe pozostawił Krzyżakom, ale już tylko jako lenno.

 

Trudno dziś określić dokładnie przeznaczenie tych pomieszczeń. Przypuszczenie, że były to kwatery dla półbraci lub służby wynika ze zwyczaju umieszczania takich pomieszczeń na parterach zamków. Bracia służebni zazwyczaj nie byli bardzo szlachetnie urodzeni, a w Zakonie pełnili role niższych dowódców. Półbraćmi określano czasem zaciężnych i sługi Zakonu. Krzyżacy o wyższym statusie (bracia) zamieszkiwali wyższe piętra.
Niedaleko bramy zachodniej i dzisiejszego wejścia do zamku, w dwóch izbach mogła też mieścić się wartownia.

Komturowie uprzywilejowani pośród braci mieli dla siebie własne komnaty, najczęściej komorę i izbę umieszczoną w osobnym budynku poza zamkiem głównym. W Toruniu dom komtura znajdował się najpewniej na parchamie (międzymurzu) północno-zachodnim. 
Komtur Krzyżacki był zwierzchnikiem domu, konwentu zakonnego i odpowiednikiem komandora w zakonach Joannitów i Templariuszy. Później, prócz funkcji zakonnej, przybyła mu również funkcja administracyjna. Komturowie byli zwierzchnikami prowincji - komturii - złożonych z jednego lub kilku zamków i przyległych do nich terytoriów. U Joannitów i Templariuszy, prowincja taka zwała się komandorią. W Zakonie Krzyżackim – komturią.

Wieża zamkowa
Stojąca na dziedzińcu toruńskiego zamku wieża  miała funkcję nie tylko wieży ostatniej obrony, ale też obrony aktywnej. Była wolnostojącą budowlą warowną na planie 8-boku o szerokich murach. Tego typu wieże na co dzień nie były zamieszkałe. Prócz funkcji obronnej pełniły też istotną rolę symboliczną. Podkreślały teokratyczną władzę Zakonu w Prusach oraz wskazywały na charakter Państwa Zakonnego, jako Królestwa Najświętszej Maryi Panny.
W wieży toruńskiego zamku zarówno wątek polski (zwany też gotyckim) zastosowany w licu muru, jak i dekoracja wieży zielono glazurowaną cegłą, pozwalają określić czas jej powstania na koniec XIII w. Do dziś nie wiadomo jakiej wysokości była wieża. Wejść do niej można było najpewniej tylko z wysokiego obronnego ganku, a w grubości jej murów znajdowały się kręcone schody.

Gdanisko  to jeden ze stałych elementów średniowiecznych krzyżackich konwentualnych zamków warownych. Wieże gdaniska najczęściej łączono z zamkiem głównym krytym przejściem biegnącym na wysokości pierwszego piętra i wspartym na arkadach, zwanych gankiem lub galerią. Gdaniska budowano tak, by wszystkie ekskrementa ze znajdujących się w nich szaletów spadały do fosy lub rzeki. Niemniej, ważne było włączenie ich (wież) w system obronny zamku, w niektórych przypadkach mogły spełniać rolę dodatkowej wieży wysuniętej przed obwód obronny i wspomagającej obronę ze strony najbardziej wystawionej na atak.
Sporną kwestią jest etymologia nazwy wieży, której można się doszukiwać w prasłowiańskim „gdy”- oznaczającym "mokry, zarośnięty", słówku „gdanie” oznaczającym rozlewisko wodne lub w pruskim „gute”- las. Istnieją też inne wytłumaczenia lingwistyczne, jedna z hipotez mówi o wpływach języka pruskiego, w którym „dansk” miało oznaczać mokry, wilgotny; druga sugeruje pochodzenie od niemieckiego czasownika „dankeren”, czyli usuwać na zewnątrz.

O tej kolejności również zdecydowały względy obronności. Potem przyszła kolej na skrzydło wschodnie z refektarzem, czyli najbardziej reprezentacyjną, świecką salą zamku posiadającą specjalne wygody w postaci ogrzewania. Wówczas też wybudowano gdanisko odpowiadające wysokim standardom zamku komturskiego. Następnie powstał dom komtura  na parchamie (międzymurzu), a potem krużganki na piętrze oparte na podcieniach parteru, które usprawniały komunikacje w zamku na piętrze i stanowiły element dekoracyjny.

 

Refektarz był miejscem spożywania posiłków przez braci zakonnych, a zapewne także ich gości. Pełnił też funkcję pomieszczenia rekreacyjnego – spędzano tu czas wolny w ciągu dnia. Wedle reguły bracia powinni jeść do syta, a w czasie posiłku słuchać Pisma Świętego, by nie tylko ciało, ale i dusze nakarmić. Przed każdym zaś posiłkiem należało odmówić modlitwę dziękczynną, „Pater noster”, („Ojcze nasz”) i „Ave Maria”(„Zdrowaś Mario”). W niedzielę, wtorki i czwartki zakonnikom wolno było spożywać mięso. W pozostałe dni jaja i sery. Piątek zaś był dniem postnym, kiedy zamiast dwóch posiłków otrzymywali tylko jeden.

Sypialnie nazywano dormitoriami. Zgodnie z regułą bracia powinni sypiać razem w jednym pokoju. Spać zaś mieli zawsze w koszulach, bieliźnie i spodniach oraz, jak przystoi ludziom religijnym, przy zapalonym świetle. Nie powinni zdejmować również butów, tak żeby natychmiast po przebudzeniu gotowi byli do walki.