Zamek krzyżacki w Świeciu

Najcenniejszym obiektem historycznym w Świeciu są pozostałości krzyżackiego zamku komturskiego (komturia świecka powstała przed 1320 r.). Zbudowany został przez Krzyżaków jako 4-skrzydłowy w latach ok. 1335-1350 w pustym miejscu, w sąsiedztwie bliżej niesprecyzowanej lokalizacji dawnego grodu księcia pomorskiego Świętopełka, w widłach rzek Wdy wpadającej do Wisły. System obronny tworzyły tu: zamek właściwy (wysoki), przedzamcze, obie rzeki i fosa. Był to więc zamek wodny, jedyny tego rodzaju w państwie krzyżackim, nawiązujący do tradycji włoskich i antycznych. Obecnie jednak, po uregulowaniu Wisły w XIX w. oddaliła się ona od zamku o ok. 850 m i efekt "zamku wodnego" nie jest widoczny (pierwotnie Wisła płynęła niemal pod samymi murami zamku, a Wda oddalona była ok. 35 m od murów).

 

 Fragment interaktywnej wizualizacji Zamku Krzyżackiego w Świeciu 1350-1454, graf. P. Moszczyński

Zamek główny (wysoki) był na planie kwadratu o bokach 50 m, na rogach którego wznosiły się 4 okrągłe wieże. Najokazalsza z nich - wieża ostatecznej obrony - o średnicy ok. 10 m, w narożniku płn.-zach. zamku. Ma wysokość ok. 35 m i zwieńczona jest machikułami. Dostępna dawniej ze skrzydła północnego (głównego) za pomocą zwodzonego mostu na wysokości ok. 14-15 m (obecnie 13 m), zachowała się do dziś, podobnie jak częściowo północne skrzydło zamku. Pozostałe 3 wieże - baszty - były znacznie niższe, nie zachowały się. Zastosowanie w świeckim zamku czterech cylindrycznych wież narożnych jest całkiem unikatowe, a dodatkowo ich znaczne wysunięcie, umożliwiające obronę flankową nadaje cechy warowni francuskich, nie spotykanych standardowo w Europie środkowej.
Zamek główny, 4-skrzydłowy składał się z dwóch dużych skrzydeł (północnego - zachowanego w dużej części i wschodniego o szerokości około 12–12,5 m) oraz dwóch pozostałych mniejszych, parterowych (o szerokści ok. 11,5 m) - niezachowanych. Skrzydła północne i wschodnie posiadały krużganki od strony dziedzińca. Poziom dziedzińca był ok. 70-90 cm poniżej poziomu dzisiejszego. Ze skrzydła wschodniego zachowały się jedynie piwnice; jest to obecnie jedno wielkie wnętrze sklepione kolebkowo z wydzielonym od północy małym, mieszczącym piec. W średniowieczu w piwnicy tego skrzydła (w pomieszczeniu z piecem) mieścił się browar, a na parterze słodownia (od południa) i piekarnia (od północy). Na piętrze znajdowała się sala sklepiona krzyżowo-żebrowo. W średniowieczu mieściły się tam pomieszczenia sypialne (dormitorium) rycerzy zakonnych.
Skrzydło południowe było murowane i niepodpiwniczone. Jego parter w średniowieczu i w czasach nowożytnych zajmowała kuchnia. Skrzydło to posiadało również najpewniej magazynowe poddasze, dostępne schodami biegnącymi w grubości ściany. Przykrywał je najprawdopodobniej dach pulpitowy oparty o mur obwodowy.

Skrzydło zachodnie miało podobny charakter.
Skrzydło główne - dom konwentu - mieściło dwa najważniejsze pomieszczenia zamkowe: kaplicę od wschodu i refektarz od zachodu, ogrzewany znajdującym się poniżej piecem hypocaustum.

Po południowej stronie zamku znajdowało się gdanisko. Korytarz biegł do niego na przedłużeniu wschodniego krużganka, a następnie przez ganek na arkadzie nad parchamem. Wieża gdaniska wznosiła się nad Wisłą.

 

Plan zamku wysokiego ok. 1400 r.

 

Przedzamcze miało wymiary ok. 95 x 90 m. Wjazd prowadził od strony miasta - przez bramę w zachodnim odcinku murów przedzamcza, obok której od północy stała wieża.
W płd.-wsch. narożniku przedzamcza stał dom komtura. Był to budynek przylegający do murów obwodowych przedzamcza, podpiwniczony, na parterze mieścił pomieszczenia świeckich rycerzy służebnych, a na piętrze mieszkanie komtura. W jego sąsiedztwie znajdowała się też stajnia. Na przedzamczu znajdowały się też inne obiekty gospodarcze, jak np. obora, kuźnia, infirmeria.
Przedzamcze uległo poważnym zniszczeniom w czasie wojny 13-letniej, a także w wyniku destrukcyjnej działalności Wisły i jak wynika z opisu z 1565 r. niewiele z średniowiecznego przedzamcza się zachowało – nie przetrwała oryginalna zabudowa wewnętrzna, a z muru obwodowego pozostały tylko niektóre odcinki.

Obecnie na miejscu dawnego przedzamcza działa camping oraz stoją domy prywatne.

 

Od zachodu dostępu do zamku broniło otoczone średniowiecznymi murami obronnymi miasto, dziś już nieistniejące, a przeniesione w to miejsce z pierwotnej lokalizacji na skarpie w 1338 r. W tymże roku Krzyżacy nadali prawa miejskie (chełmińskie).

 

Widok z wieży zamkowej w kierunku zachodnim - dawnego przedzamcza i dalej miasta, z którego do dziś zachowała się widoczna na horyzoncie budowla kościoła farnego.

 

W czasie polsko-krzyżackiej wojny 13-letniej zamek w Świeciu 11 listopada 1460 r. ponownie opanowany został przez Krzyżaków dowodzonych przez znanego i wybitnego dowódcę, Bernarda von Zinnenberg (Szumborskiego) z Chełmna. Krzyżacy przejęli kontrolę żeglugi na Wiśle. W rękach polskich pozostało tylko przedzamcze i miasto. Swoboda żeglugi wiślanej została jeszcze bardziej zagrożona - na czym traciło kupiectwo toruńskie - gdyż nadwiślańskie miasta Nowe i Gniew także były w posiadaniu Krzyżaków. Dlatego z Torunia wysłano 16 listopada wraz z wojskami królewskimi miejskie oddziały 77 pieszych i 9 konnych pod dowództwem burmistrza Johana vom Loe i rycerza Mikołaja Pilewskiego. Oddziały rozpoczęły regularne przewlekłe oblężenie. W czasie pierwszych potyczek zginął rajca vom Loe. W marcu 1461 r. załoga Szumborskiego zyskała pomoc od Zakonu z Gniewu. Siły królewskie i toruńskie (te ostatnie wtedy liczyły 200 zaciężnych) zostały wzmocnione w maju posiłkami. Oddziałalmi toruńskimi dowodzili rajcy Johan Rockendorf i Tilmann von Allen. Jednym ze statków dowieziono z Torunia basteję, wykorzystując go zajęto i umocniono ostrów wiślany i zablokowano zamek. Po dłuższym ostrzale artylerii ogniowej oraz z ręcznej broni palnej dostarczanej z Torunia oblegający wdarli się w czerwcu na zamek. Załoga krzyżacka schroniła się na wieży, gdzie stawiała opór aż 4 miesiące - do 16 października. Odzyskanie zamku w Świeciu było zasługą torunian, którzy obsadzili go swoją załogą nie chcąc dopuścić polskich starostów królewskich, zanim nie otrzymają zwrotu kosztów oblężenia szacowanych na ok. 5 tys. grzywien pruskich. Pragnęli utrzymać też zamek dla zabezpieczenia żeglugi wiślanej. Zamiar ten został częściowo zrealizowany, gdyż król Kazimierz Jagiellończyk pozostawił zamek we władanie Toruniowi wraz z 11 wsiami starostwa i połową dochodów z niego. Toruń utrzymywał na zamku swoich zaciężnych, których dowódcą był Tilmann von Allen, a od 1465 r. rotmistrz Ludwik von Schönfeld. Taki stan trwał do 1520 r., tj. 59 lat. Do tego czasu Toruń wyremontował zniszczoną w czasie walk wielką wieżę świeckiego zamku, wieńcząc jej szczyt zachowaną do dziś koroną potężnego krenelażu nadwieszoną na kroksztynach. W 1520 r. Toruń drogą nadania królewskiego w zamian za zamek w Świeciu otrzymał Zamek Bierzgłowski.

Zygmunt August, król polski, wielki książę litewski transumuje dokument Zygmunta Starego z 9 stycznia 1520 r., w którym tenże w zamian za zamek w Świeciu z połową przynależnych doń dochodów, nadaje Toruniowi zamek w Bierzgłowie ze wsiami: Bierzgłowo, Łążyn, Pędzewo, Świerczyn y, Wypcz, Węgorzyn, Kiełbasin, Smolno, Gronowo, Rogówko, Jedwabno oraz czynsz z Piwnic oraz młyn Pachur i młyny toruńskie. Lublin, 27 lipiec 1569 r.

 

Zamek wysoki w Świeciu pod rządami Rady Miasta Torunia (1461-1520), graf. M. Korczak na podstawie interaktywnej wizualizacji Zamku Krzyżackiego w Świeciu (1350-1454 r.) P. Moszczyńskiego