Katedra Trójcy Św. w Chełmży

 
Katedra Św. Trójcy w Chełmży wśród zabytków architektury sakralnej Ziemi Chełmińskiej zajmuje szczególną pozycję. Wśród kościołów Polski północnej najpełniej prezentuje typ wielowieżowego bogato ukształtowanego założenia katedralnego
 
Lokalizacja
Chełmża, ul. Tumska
180 m na wsch. od Rynku
21 km na płn. od Torunia
Msze św.:
w niedziele: godz. 6.45, 8.15, 9.30, 11.00, 12.30, 18.00
w dni powszednie: godz. 7.00, 8.00, 18.00 (od 3 listopada do Świąt Wielkanocnych o godz. 17:00)
 
 
Widok od wejścia głównego w stronę prezbiterium
 
 
Katedra Św. Trójcy w Chełmży wśród zabytków architektury sakralnej Ziemi Chełmińskiej zajmuje szczególną pozycję, nie tylko ze względu na swe miejsce w hierarchii administracji kościelnej. Wśród kościołów Polski północnej najpełniej prezentuje typ wielowieżowego bogato ukształtowanego założenia katedralnego.
Najstarsza, wzniesiona w drugiej połowie XIII wieku wschodnia część kościoła nawiązywała do wzorców nadreńskich katedr romańskich, przede wszystkim w formie zastosowanego planu i ukształtowania architektury zewnętrznej.
Budowę rozpoczęto z inicjatywy pierwszego biskupa chełmińskiego, Heidenreicha (Heidenryka) aktem erekcyjnym z 22 lipca 1251 r. Tym samym jest to - obok kościoła Świętojańskiego w Toruniu - najstarszy obiekt murowany na Ziemi Chełmińskiej.
W 1260 r. w płd. ramieniu transeptu katedry pochowano bł.Jutę von Sangerhausen.
W 1268 r. budującą się katedrę dotknął pożar powstały w wyniku oblężenia przez plemiona pruskie. 
Budowę korpusu ukończono w 1359 r.
 
W katedrze pochowano mistrzów krzyżackich: krajowych: Helmericha von Würzburg (1264 r.), Ludwiga von Schippen (1299 r.) i Konrada Sack (1306 r.) oraz wielkiego mistrza Siegfrieda von Feuchtwangen (1311 r.).
 
W wyniku oblężenia litewsko-tatarskiego w 1422 r. katedrę ponownie spalono, zniszczeniu uległy szczyty, wieże i większość sklepień.
W 1692 r. wzniesiono obecny barokowy hełm na wieży północnej z fundacji Rady Miejskiej Torunia. Pieniądze na to pochodziły z odszkodowania, jakie Rada Torunia wypłaciła biskupowi Kazimierzowi Janowi Opalińskiemu tytułem potyczek między luteranami a katolikami, do których doszło w czasie procesji Bożego Ciała w Toruniu w 1688 r. Materialną pamiątką wybudowanej wieży (zwnaej wieżą Opalińskiego lub toruńską) jest zachowany historyczny tzw. kubek chełmżyński z wygrawerowanym na metalowej oprawce napisem informacyjnym.
W ciągu wieków świątynię odwiedziło wielu polskich królów: Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk, Zygmunt August, Zygmunt III Waza wraz z synem Władysławem oraz Jan III Sobieski. 
W 1821 r., po powiększeniu diececji chełmińskiej o tereny Pomorza Gdańskiego katedra Świętej Trójcy w Chełmży została zdegradowana i stała się kościołem parafialnym, a siedzibę biskupa przeniesiono do Pelplina. W 2. poł. XIX w. rozebrano przylegające do kościoła krużganki i zabudowania kapituły.
W 1950 r. w wyniku wyładowań atmosferycznych wybuchł pożar, który dokonał znaczących zniszczeń zabytku. Pożar ten legenda łączy ze wspomnianym kubkiem chełmżyńskim.
Odbudowa świątyni trwała w latach 1968-1971.
W 1960 r. dawna katedra została podniesiona do godności kolegiaty, w 1982 r. papież Jan Paweł II nadał jej tytuł bazyliki mniejszej, a w 1994 r. kościół stał się konkatedrą nowo utworzonej diecezji toruńskiej, wprost nawiązującej do dawnej diecezji chełmińskiej.
 

Najcenniejsze zabytki wnętrza

 
 
Dzięki zachowaniu wielu elementów wyposażenia zwiedzenie katedry daje okazję do zapoznania się z czołowymi osiągnięciami pomorskiego rzemiosła artystycznego. Do najcenniejszych obiektów godnych zainteresowania należą m.in.: fragment płyty nagrobnej wielkiego mistrza krzyżackiego Siegfrieda von Feuchtwangena, który przeniósł stolicę Zakonu Krzyżackiego z Wenecji do Malborka w 1309 roku. 
 
W pobliżu ww. płyty nagrobnej znajdują się gotyckie rzeźby Złożenia do Grobu z początku XVI wieku z toruńskiego warsztatu tryptyku św. Wolfganga.
 
Do najstarszych elementów wyposażenia należy Grupa Ukrzyżowania stojąca obecnie w nawie północnej. Datowana jest na 1. poł. XV w., a jej wykonanie wiąże się z warsztatem toruńskiego mistrza Pięknej Madonny.
 
W transepcie późnorenesansowa ambona z 1604 r. fundacji bpa Wawrzyńca Gembickiego (przekształcona w 1676 r.).
Jej korpus zdobią rzeźby Chrystusa Salwatora, czterech ewangelistów i czterech ojców kościoła (na parapecie schodów). Na baldachimie znajdują się rzeźby aniołów i w zwieńczeniu późnogotycka figura Chrystusa Zmartwychwstałego z XVI w.
 
Obok, na ścianie wschodniej wspaniały barokowy ołtarz Krzyża Św. ze sceną Ukrzyżowania - marmurowe dzieło toruńskiego architekta Giovanni Battista Cocchi z 1744 roku.  
 
Obok ołtarza stoi naturalnej wielkości późnogotycka figura Chrystusa dźwigającego krzyż.
 
W południowym ramieniu transeptu barokowy ołtarz błogosławionej Juty pochowanej w tej kaplicy w 1260 r., z 1739 roku, wykonany w czarnym marmurze, fundowany przez bpa Andrzeja Stanisława Kostkę Załuskiego. Ołtarz stoi na miejscu wcześniejszego, gotyckiego, przedstawiającego na 15 tablicach sceny z życia bł. Juty i bł. Jana z Łobdowa.
W ołtarzu obraz na płótnie przedstawiający scenę ukazania się Chrystusa Zmartwychwstałego bł. Jucie. Obraz namalowany został przez Tadeusza Kuntzego, jednego z najwybitniejszych malarzy polskiego baroku, wykształconego w Rzymie.
Po bokach stoją drewniane figury śś. Andrzeja i Jana Nepomucena, nad obrazem herb Junosza, Duch Święty w postaci gołębicy i wyżej pelikan karmiący pisklęta.
 
Stopnie schodów prowadzących do kaplicy bł. Juty wykonano w XVIII w. z pociętej gotyckiej płyty nagrobnej wielkiego mistrza krzyżackiego Siegfrieda von Feuchtwangena, zmarłego w 1311 r. i pochowanego w katedrze chełmżyńskiej.
 
W prezbiterium okazały barokowy ołtarz główny św. Trójcy z połowy XVII wieku, jeden z największych na Ziemi Chełmińskiej, z figurami patronów Polski: św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa oraz na szczycie figurą św. Jerzego, głównego patrona diecezji chełmińskiej.
Ołtarz był fundowany przez bpa Andrzeja Leszczyńskiego, został zaprojektowany przez nadwornego architekta Giovanniego Battistę Ghisleniego.
 
W ścianie południowej rzadko spotykany w Polsce taki element architektoniczny w postaci zespołu trzech gotyckich sediliów z końca XIII wieku, stanowiącego bogatą oprawę siedzisk dla celebransa i asysty.
Każda arkada siedziska jest trójlistna, zwieńczona sterczyną. Całość jest bogato płaskorzeźbiona gotyckimi motywami geometrycznymi, a szczególnie wyróżniają się motywy roślinne na kapitelach kolumienek bocznych.
 
Przy bocznych ścianach prezbiterium, jak i w ramionach transeptu, zespół gotyckich stalli z 1519 roku - wybitnego zabytku gotyckiego snycerstwa, uzupełnionych motywami renesansowymi na początku XVII wieku, przeznaczonych pierwotnie dla członków kapituły katedralnej. 
 
Przy ścianie północnej prezbiterium znajduje się renesansowy przyścienny pomnik nagrobny bpa Piotra Kostki z około 1600 roku, warsztatu krakowskiego, wykonany w różnokolorowym marmurze i alabastrze, należy do najokazalszych w Polsce północnej. Jednocześnie jest to  wyjątkowy na ziemiach Polski północnej przykład krakowskiej rzeźby renesansowej.
W niszy przypominającej łuk triumfalny umieszczono postać biskupa, pogrążoną w półśnie, otoczoną przez personifikacje cnót teologicznych i kardynalnych.
 
 
Na ścianie południowej prezbiterium epitafia biskupów: Kazimierza Szczuki (zm. 1694 r.), Adama Kosa (zm. 1661 r.), Kazimierza Opalińskiego (zm. 1693 r.), bliżej ołtarza głównego: obraz olejny na płótnie Pokłon Trzech Króli autorstwa Luca Giordano (1634-1705), będący darem od króla pruskiego dla ewangelików chełmżyńskich, pierwotnie znajdował się w kościele św. Mikołaja.
 
Na łuku tęczowym późnogotycka grupa Wielkiej Pasji z początku XVI wieku, charakteryzująca się wysokim poziomem wykonania oraz nowatorskim opracowaniem plastycznym, zapowiadającym nowy, realistyczny kierunek w sztuce.
 
Z gotyckich malowideł ściennych zdobiących wnętrze katedry nie zostało wiele. Niestety zniszczone one zostały wskutek pożaru w 1950 r. Jedynym oryginalnym reliktem średniowiecznej polichromii, który przetrwał do dzisiaj jest fragment malowidła z 2. poł.XIV w. z przedstawieniem Chrystusa przywiązanego do słupa, znajdujący się na pierwszym od strony wejścia filarze międzynawowym po lewej stronie. 
 
W południowej nawie, we wnęce po zamurowanym gotyckim portalu, łączącym dawniej katedrę z budynkiem kapituły, umiejscowiono ołtarz z poł. XVIII w. z czarnego marmuru, poświęcony bł. ks. Stefanowi Wincentemu Frelichowskiemu (1913-1945).
W środkowym polu umieszczono współczesny obraz stojącej postaci księdza dzieło artysty malarza Andrzeja Warszyckiego z Torunia, nad nim mały obraz Matki Boskiej Niepokalanej
Zobacz też: Reliwkie bł. Frelichowskiego >>>
 
W świątyni tej znajduje się także meluzyna, czyli świecznik w kształcie głowy jelenia, który pełni również rolę barometru.
Według starych podań w łańcuch świecznika wplecione są sznury konopne i włosy niewiast, dzięki czemu głowa zwierzęcia się porusza. Kiedy jest słoneczna pogoda – głowa jelenia obraca się w stronę ołtarza, jednak gdy zanosi się na deszcz, zwraca się w kierunku wyjścia z kościoła.
  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   
Kontakt
 
tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Bankowa 14/16/16 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
 
Osoby i instytucje chętne do współpracy prosimy o kontakt.