Toruń nie dba o dziedzictwo (XXX: Zabudowa Plant na Bastionie Chełmińskim)

Obszar dawnego średniowiecznego Przedmieścia Chełmińskiego znajdował się na północ od obecnego placu Teatralnego (dawnej staromiejskiej Bramy ChełmińskiejBarbakanu Chełmińskiego oraz nowomiejskiej Bramy Prawej). Najbardziej intensywna, gęsta zabudowa z siatką ulic rozciągała się na około 400 metrów. Poza liczną zabudową mieszkalną usytuowane tu były dwa targi: koński i bydlęcy oraz wielkie i małe kramy, dzierżawione głównie przez szewców zamieszkujących tutejsze okolice kościoła św. Jerzego oraz tzw. łaźni Watzenrodego. W pobliżu Bramy Chełmińskiej w 1386 r. powstał budynek sądu przedmiejskiego; poza tym na Przedmieściu w średniowieczu znajdowały się inne obiekty przemysłowe, np. dwie kaszarnie, dwór garbarski, cegielnie, ogród garncarski. Poza wspomnianym kościołem św. Jerzego był też średniowieczny kościół św. Wawrzyńca oraz kościół Krzyża Św.
 
W XVII w. w związku z wojnami szwedzkimi oraz w związku z budową umocnień bastionowych znaczna część obszaru historycznego Przedmieścia uległa zniszczeniu. Ponownie w okresie wojen napoleońskich na pocz. XIX w. Od XVII w. południowa część historycznego Przedmieścia Chełmińskiego była zajęta przez dwa z ośmiu bastionów twierdzy toruńskiej: bastion św. Wawrzyńca i bastion Chełmiński (ten ostatni - który nas teraz najbardziej interesuje - między ob. ul. Wały Sikorskiego a ul. Czerwona Droga). Na pocz. XX w. zaczęto w miejscu północnych i zachodnich obwarowań bastionowych tworzyć planty, które ostatecznie uformowano w okresie międzywojennym.
Dlatego do dziś ta śródmiejska część Torunia nie posiada zachowanej starszej zabytkowej zabudowy. Zabytki tkwią natomiast w ziemi. Ostatnio często odkrywane są przypadkowo, tylko w czasie prac budowlanych związanych z realizacją kolejnych budów, tzw. "inwestycji". Niestety nie został wdrożony Program Interdycscyplinarnych Badań Średniowiecznego i Nowożytnego Torunia w zakresie programowych badań wykopaliskowych i archeologicznych na obszarze historycznych dzielnic Torunia. Przed każdą z ww. "inwestycji" nie są też niestety wymagane archeologiczne badania wyprzedzające. Nie ma zatem możliwości kompleksowego, pełnego, profesjonalnego i interdyscyplinarnego poznania szczegółów przeszłości Torunia, przeszłości, która kryje wiele niewyjaśnionych lub niezinterpretowanych wątków.
 
W ostatnich latach przy okazji ww. "inwestycji" tylko na Przedmieściu Chełmińskim odkryto przypadkowo i fragmentarycznie wiele obiektów, zabytków nieznanych dotąd wcale lub precyzyjnie (zostały zinwentaryzowane i udokumentowane pospiesznie, jedynie w ramach nadzoru archeologicznego) np.:
  • w 2020 r. pod rondem Niepodległości - XIX-wieczne chłodnia garnizonowa Twierdzy Toruń >>>
  • w 2019 r. pod ul. Wały Sikorskiego - późnośredniowieczną zabudowę południowej pierzei ulicy, którą historycy określają jako Zaułek Kołodziejski, a także fragmentu muru oporowego staromiejskiej fosy średniowiecznej >>>
  • w 2019 r. pod ul. Wały Sikorskiego - elementy XIX-wiecznej Twierdzy Toruń - zabudowania pomocnicze, szopy, w których przechowywane były armaty >>>
  • w 2014 r. - fundamenty gotyckiego kościoła św. Jerzego >>>
  • w 2014 r. - fundamenty gotyckiego kościoła św. Krzyża >>>
  • w 2010-2012 r. - przebieg linii fortyfikacji XIX w.; o licznych drobniejszych artefaktach, jak liczne kości ludzkie, zabytki ruchome (np. ułamki fajek fajansowych, ozdobne okucia pasów, kule muszkietów, ołowiane plomby, zabytkowe monety, liczną ceramikę średniowieczną i nowożytną) nie wspominając (zobacz tutaj).
  • w 2006 r. - średniowieczną brukowaną ulicę (!), gotyckie mury ceglane oraz pozostałości fortyfikacji XIX-wiecznych - znalezisko na tyle wyjątkowe, że rozwijamy wątek:
 
W 2006 r. odkrycia dokonano - jak to w Toruniu bywa - przypadkowo, "przy okazji" budowy gmachu Centrum Sztuki Współczesnej "Znaki Czasu" przy ul. Wały Sikorskiego 13. Jak zwykle nie zaplanowano tu wcześniej wyprzedzających badań archeologicznych, a żeby wypełnić obowiązek prawny wyznaczono jedynie nadzór archeologiczny, który został powierzony Lidii Grzeszkiewicz-Kotlewskiej (gdyby nadzór archeologiczny nie był obowiązkowy, to zapewne nie byłoby i tego). Miejsce, które znane jest jako kilkusetletni obszar osadnictwa przedmiejskiego, sięgającego XIII w., a który nie był dotąd badany archeologicznie, zaczęto bezceremonialnie traktować dużymi koparkami i spychaczami - przystąpiono do budowy-realizacji przygotowanego wcześniej projektu gmachu.
• Nagle w ziemi ukazały się mury z cegły gotyckiej.
Zinterpretowane zostały jako najpewniej wiaty średniowieczne do suszenia (leżakowania) i obrabiania drewna potrzebnego jako materiał budowlany w mieście (obok znaleziono też grubą warstwę kory drzewnej). 
 
Odkrywanie i badanie przeszłości Torunia - w pośpiechu, przypadkowo i z ciężkim sprzętem budowlanym nad głową.
 
 
•  W trakcie dalszych prac odsłonięto unikatowej rangi znalezisko - doskonale zachowaną, wyprofilowaną brukowaną ulicę średniowieczną. Wyjątkowego znaczenia zabytek, potwierdzający źródła archiwalne oraz inne podobne odkrycia, mówiące, że w zamożnym, hanzeatyckim średniowiecznym Toruniu ulice na przedmieściach brukowano już od 1401 r. Podczas, gdy w średniowieczu Toruń ulice brukowane miał nie tylko w obrębie murów miejskich, ale już nawet na przedmieściach, wiele miast ulic brukowanych wcale nie miało jeszcze nawet w późnej nowożytności (np. w Bydgoszczy dopiero w 1604 r. wybrukowano centralny plac miasta - rynek).
Ulica odkryta w miejscu budowy Centrum Sztuki Współczesnej powstała w XV w. Bruk był dwuwarstwowy - na warstwie niższej - średniowiecznej, złożonej z drobniejszego kamienia, leżała warstwa z grubszego kamienia nałożona w okresie nowożytnym. Całość przedstawiała bardzo dobry stan zachowania, dużą wartość historyczną i ukazywała średniowieczną i nowożytną technologię budowy ulic i ich profilowanie. Została zinterpretowana jako jedna z wielu nazwanych i znanych z historycznych źródeł ulic średniowiecznego Przedmieścia Chełmińskiego - ul. Zaułek Kołodziejski lub Kołodzieje
 
 
• Kolejne odkryte tu znaleziska to mury - pozostałości fortyfikacji XVIII i XIX-wiecznych 
 
 
 
W związku z tym, że przygotowany wcześniej projekt budynku nie zakładał dostosowania się i wykorzystania (wyeksponowania) jakiegokolwiek znaleziska archeologicznego, wszystko to, co archeolodzy opisali i zinwentaryzowali usunięto, zniszczono. Świetnie zachowaną, profilowaną, dwuwarstwową kamienną ulicę, ceglane mury po prostu rozebrano, wywieziono wywrotkami kamienie i cegły, bo przeszkadzały w budowie. Wszelkie cenne odkryte w ziemi zabytki - jak te - musiałyby natomiast zostać zachowane, wkomponowane, wykorzystane i ujęte w budynku, gdyby wykonano wyprzedzające badania archeologiczne, albo gdyby wtedy (w trakcie budowy) wojewódzki konserwator zabytków zdecydował o zachowaniu tego, co w wyniku nadzoru znaleziono i gdyby nakazał przeprojektowanie, dokonanie zmian w projekcie budynku, w taki sposób, aby znaleziska zostały wkomponowane i wyeksponowane w strukturze nowego gmachu. Stanowiłoby to niewątpliwie dodatkową atrakcję, dodatkową jakość i wartość siedziby Centrum Sztuki Współczesnej; dokumentowałoby i pokazywało średniowieczny i nowożytny stopień rozwoju technicznego i cywilizacyjnego Torunia, jego dziedzictwo, historię i dawną rangę. Na świecie zobaczyć można mnóstwo współczesnych obiektów, we wnętrzach których eksponuje się różnego rodzaju historyczne mury i inne artefakty znalezione w czasie prac archeologicznych.
 

w Gdańsku wyeksponowano m.in. mury romańskiego kościoła św. Mikołaja odkryte w trakcie prac budowlano-konserwatorskich w Hali Targowej prowadzonych w 2001 r.
W przypadku Centrum Sztuki Współczesnej w Toruniu cenne znalezisko zostało zniszczone i usunięte.
 
Kwestie archeologiczne to jeden wątek.
Drugi - trudno rozstrzygnąć który ważniejszy - to sprawa zabudowy obszaru parkowego plant, obszaru, który z założenia i definicji został stworzony jako teren śródmiejskiej zieleni parkowej, teren niezabudowany, ulokowany na miejscu dawnych fortyfikacji. Obszar ten powinien pozostać jako przestrzeń zagospodarowana parkowo. Tymczasem w ostatnich latach władze miejskie zdecydowały niestety o zabudowie obszaru Plant na Bastionie Chełmińskim, czyli w kwartale między aleją Solidarności i aleją Jana Pawła.
Najpierw, w latach 2013-2015 powstał tu gmach o ultranowatorskiej architekturze Centrum Kulturalno-Kongresowego "Jordanki". Nieco wcześniej (2006 r.) zbudowano wprawdzie też wspomniany wyżej gmach Centrum Sztuki Współczesnej "Znaki Czasu" przy ul. Wały Sikorskiego, jednak budynek ten po pierwsze kontynuuje i rozwija pierzejową północną linię zabudowy ulicy, co pozytywnie i korzystnie wpisuje się w tworzenie uporządkowanej, zwartej tkanki miejskiej, i - po drugie - w ten sposób nie stanowi drastycznej ingerencji w obszar plant, jest zabudową pierzejową. 
Teraz natomiast jest decyzja o dalszej intensywnej zabudowie Plant na Bastionie Chełmińskim. Powstać ma tu wielkokubaturowy, wieloczłonowy zespół zabudowań Europejskiego Centrum Filmowego Camerimage Center (więcej o tym tutaj) wraz z funkcją edukacyjną, wystawienniczą, rekreacyjną, gastronomiczną, kongresowo-konferencyjną i infrastrukturą techniczną. O ile sam fakt powstania takiego obiektu będzie raczej inwestycją miastotwórczą dla Torunia, która - jako jedna z niewielu ostatnich - może przynieść korzyści, to jednak powstają kontrowersje odnośnie lokalizacji na obszarze parkowym plant. Ponadto ponownie niestety nie zapewniono tu wyprzedzających badań archeologicznych...

Oprac. Arkadiusz Skonieczny, data publikacji: 13-10-2022

  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   

Kontakt

tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
formularz kontaktowy
 
 
 
 
 
 
 
 
   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Rabiańska 3 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do ich autorów lub właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi od momentu powstania Portalu w 2015 r. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
Polityka cookies
 
Jeżeli chcesz opublikować swój artykuł lub napisać do Toruńskiego Portalu Turystycznego ponieważ gdzieś do tekstu wkradł się błąd, chcesz nawiązać współpracę lub po prostu przekazać swoją opinię, możesz to zrobić używając adresu mailowego biuro@toruntour.pl. Żadna wiadomość nie pozostanie bez odpowiedzi!
 
Zostań naszym patronem. Poznaj szczegóły i możliwości tutaj