Malowidła w kamienicach toruńskich

Kolejna z niesamowitych cech Torunia, nadająca mu wyjatkowości wśród miast nie tylko polskich, ale europejskich to ogromna liczba cennych zachowanych w tutejszych kamienicach patrycjuszowskich historycznych malowideł, zarówno stropowych, jak i ściennych, od gotyckich poczynając na secesyjnych kończąc.

 

Toruń jako jedno ze zdecydowanie niewielu miast europejskich pochwalić się może zachowanymi gotyckimi i nowożytnymi malowidłami ściennymi i stropowym we wnętrzach budynków, zarówno świeckich, jak i sakralnych. Wyjątkowość tych zabytków polega nie tylko na ich zaskakującej wielości we wnętrzach prywatnych (mieszkalnych dawnych mieszczan toruńskich), ale także na ich wysokim poziomie artystycznym.
Są one świadectwem po pierwsze wysokiej kultury artystycznej dawnych patrycjuszy toruńskich, a po drugie ich znacznych możliwości finansowych. Pochodzą z czasów minionej świetności Torunia, jednego z najbogatszych i największych miast ponad pięćsetletniego okresu przed rozbiorami Polski (patrz: Toruń w czasach świetności).
Jednocześnie są śladem dawnej zamożności Torunia i jego znaczenia na kulturalnej i artystycznej mapie Europy.
 
Z epoki gotyku najwięcej takich polichromii zachowało się we wszystkich średniowiecznych kościołach toruńskich, a także - co jest niespotykaną rzadkością - w historycznych kamienicach patrycjuszowskich; jednocześnie są one najstarszymi przykładami gotyckich polichromii we wnętrzach mieszczańskich w Polsce. W prężnie działających średniowiecznych kilku toruńskich warsztatach malarskich powstawały liczne, ale przede wszystkim wybitne artystycznie dzieła. Był to okres, kiedy Toruń stanowił największy, szeroko promieniujący ośrodek kultury i sztuki w państwie krzyżackim.
 
W kolejnym złotym okresie rozwoju toruńskiej kultury, tj. w czasach (renesansu), manieryzmu i baroku, polichromie powstawały częściej w domach prywatnych (kamienicach), reprezentując tym samym niebywały poziom artystyczny mieszkańców i ich możliwości finansowe, wpisując się jednocześnie w kulturę północnoeuropejską, protestancką, tak odmienną od kultury polskiej, katolickiej. Jednocześnie są świadectwem przynależności Torunia do tego odrębnego kręgu kulturowego i manifestacją odrębności i niezależności toruńskiej "republiki mieszczańskiej" (Respublica Thorunensis).

Polichromowane stropy w patrycjuszowskich kamienicach toruńskich są zjawiskiem wyjątkowym w skali ogólnopolskiej, ponieważ tu zachowało się ich najwięcej pomimo licznych kataklizmów, jakie nawiedzały miasto w XVII i XVIII w. oraz przebudów w XIX w.
 

Gdzie można zobaczyć?

Nie tylko w kamienicach, które dziś są siedzibami różnych muzeów.
W Toruniu dotąd znanych jest ok. 60 kamienic, w których znajdują się zabytkowe, unikatowe malowidła ścienne oraz stropowe. Niemal każdego roku w trakcie prac remontowych lub adaptacyjnych odkrywane są nowe, do tej pory nie znane takie zabytki. Są to przede wszystkim dzieła nowożytne (z okresu od XVI do XVIII w.); natomiast najstasze gotyckie pochodzą z połowy XIV w. i są to unikaty na skalę światową.
► Spośród kamienic dziś będących obiektami muzealnymi i przez to najłatwiej dostępnymi dla każdego, malowidła takie znajdują się w: Domu Mikołaja KopernikaKamienicy Pod GwiazdąMuzeum DiecezjalnymDomu Eskenów.
► Drugą grupę kamienic stanowią obiekty w większości również ogólnie dostępne, mieszczące różnego rodzaju sklepy, hotele, restauracje, banki, instytucje itp. To duża grupa kamienic, w których jednak te polichromie są jedynie tłem (bywa niestety, że uciążliwym i niewygodnym dla właścicieli czy dzierżawców), niespecjalnie eksponowanym czy zwracającym uwagę. Stąd idąc np. do restauracji, do banku, do sklepu (czy to spożywczego czy np. odzieżowego) mieszczącego się w dawnej kamienicy patrycjuszowskiej, mamy dużą szansę natknąć się na oryginalne gotyckie, renesansowe lub barokowe malowidła stropowe albo ścienne. Zadziwia nieraz, że takie "cuda" znajdują się np. nad głową stojących w kolejce do kasy, albo na ścianie za szkłem przy regale z bułkami czy inną karmą dla zwierząt i na torunianach nie robią wrażenia. Często też odwiedzający te miejsca ludzie są nieświadomi ich istnienia, albo  wartości, znaczenia, wyjątkowości i czasu powstania tych polichromii. Często też w ogóle ich nie zauważają.
► I wreszcie trzecia grupa kamienic - niedostępnych, prywatnych, zamkniętych dla ogółu. Niestety w tej grupie znalazły się jedne z najcenniejszych w skali europejskiej takich dzieł sztuki, jak np. gotyckie malowidła ścienne w kamienicy przy ul. Żeglarskiej 5 na Starym Mieście oraz w kamienicy przy ul. Królowej Jadwigi 9 na Nowym Mieście, sprzedanej przez miasto prywatnemu właścicielowi. Tym większa jest to strata, że jest to znamienny przykład braku dbałości (również ze strony władz miejskich) o eksponowanie wyjątkowego i unikatowego dziedzictwa Torunia.
 

Co przedstawiają?

Tematyką malowideł ściennych gotyckich w kamienicach toruńskich najczęściej były sceny religijne i postaci świętych. Jednak nie tylko. Wśród wyjątków na szczególną uwagę zasługują malowidła o tematyce świeckiej z ok. 1400 r. w izbie na I piętrze traktu tylnego w kamienicy przy ul. Szczytnej 15. Malowidła te, przedstawiające dwie pary ludzi w różnym wieku oraz parę lwów i parę orłów podtrzymujących niezidentyfikowane emblematy lub herby, wykazują podobieństwo kompozycyjne do XV-wiecznych tkanin dekoracyjnych z Europy zachodniej.
Poza tym w średniowieczu często stosowano ozdobną wić roślinną.
Z kolei malowidła gotyckie stropowe to niezwykle rzadkie takie zabytki. W Europie nie zachowało się ich wiele i dlatego aż dwa takie stropy w Toruniu to zupełny unikat i cenne dziedzictwo. Znajdują się one w kamienicy przy Rynku Staromiejskim 17 (parter, trakt tylny, niedostępne powszechnie) oraz w kamienicy przy ul. Szerokiej 22 (I piętro, trakt tylny, dostępne).
Malowidła stropowe nowożytne (renesansowe, manierystyczne, barokowe) to przede wszystkim postaci alegoryczne oraz ornamentyka akantowa, roślinna i zwierzęca o ogromnej różnorodności, polecionki, rozety i inne motywy geometryczne, a więc ogólnie mówiąc tematyka świecka.
Na szczególną uwagę zasługują natomiast malowane popiersia w tondach. Forma taka, inspirowana antykiem oraz włoskim Renesansem, pojawiła się w Toruniu w 2. połowie XVI w. Motywy takie znajdują się dziś w czterech kamienicach toruńskich. Dwa kolejne takie stropy zostały zniszczone podczas przebudowy dwóch kamienic przy Rynku Staromiejskim 24 oraz 36 na początku XX w. (z tej ostatniej kilka zachowanych elementów eksponowanych jest w muzeum w Ratuszu Staromiejskim na ekspozycji "Dawny Toruń. Historia i rzemiosło artystyczne 1233-1793").
 

Jak ubierali się dawni torunianie?

Czy wiesz, że  malowidła stropowe i ścienne w kamienicach toruńskich są doskonałym materiałem do poznania ówczesnej kultury i obyczajowości dawnych torunian? Przyglądając się tym dziełom spostrzec można np., że w XVI-XVIII w. odzież mieszczan toruńskich podporządkowana była całkowicie tradycjom mody zachodniej, a nie polskiej, co wynikało przede wszystkim z kultury protestanckiego Torunia, związanej całkowicie z wpływami zachodnimi i ciągłymi, szerokimi kontaktami (handlowymi, kulturalnymi, rodzinnymi) torunian z Europą zachodnią.
 

Wkrótce: przegląd wszystkich malowideł w kamienicach toruńskich. Zapraszamy ponownie

  • drukuj
  • poleć artykuł
Komentarze użytkowników (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy - dodaj swój komentarz
Dodaj swój komentarz:


pozostało znaków:   napisałeś znaków:
   
Kontakt
 
tel. 56 621 02 32
biuro@toruntour.pl
   
Właścicielem i operatorem Toruńskiego Portalu Turystycznego funkcjonującego pod domeną toruntour.pl jest Toruński Serwis Turystyczny, Toruń, ul. Bankowa 14/16/16 (mapa), tel. 66 00 61 352, NIP: 8791221083.
Materiały zawarte w Toruńskim Portalu Turystycznym www.toruntour.pl należą do właściciela serwisu i są objęte prawami autorskimi. Wszelkie wykorzystywanie w całości lub we fragmentach zawartych informacji bez zgody Wydawcy Serwisu jest zabronione.
 
Osoby i instytucje chętne do współpracy prosimy o kontakt.